شمال عراق این روزها به کانون یک بازی پیچیده و چندبعدی تبدیل شده است؛ فضایی که در آن، طنین گفت‌وگوهای دیپلماتیک در تالارهای مجلل آنکارا و سلیمانیه با صدای ماشین‌آلات جاده‌سازی و غرش توپخانه‌های ارتش ترکیه در ارتفاعات دهوک و آمیدی هم‌زمان شده است.
این تناقض آشکار میان دیپلماسی فعال سیاسی و تثبیت حضور نظامی ارتش ترکیه در خاک اقلیم کردستان عراق، پرسش‌های بنیادینی را درباره آینده پرونده دیرینه حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک، مطرح می‌سازد. آیا منطقه به سمت یک گشایش سیاسی واقعی تحت لوای قانون چارچوب خلع سلاح حرکت می‌کند یا دیپلماسی تنها پوششی برای تثبیت کمربند امنیتی و حضور پایدار نظامی ترکیه در عمق خاک عراق است؟
دیپلماسی فشرده در آنکارا و سلیمانیه؛ گام‌هایی برای ترمیم روابط
روندهای دیپلماتیک اخیر نشان‌دهنده پویایی ویژه‌ای در تعاملات میان ترکیه و اتحادیه میهنی کردستان است. وزارت امور خارجه ترکیه اعلام کرد هاکان فیدان، وزیر امور خارجه این کشور، در تاریخ ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۲ تیر ۱۴۰۵) در آنکارا با قباد طالبانی، معاون نخست‌وزیر اقلیم کردستان عراق و از اعضای برجسته دفتر سیاسی اتحادیه میهنی، دیدار کرد. این نشست بر روند موسوم به «ترکیه بدون ترور» و پرونده پ‌ک‌ک متمرکز بود. قباد طالبانی پس از این دیدار اعلام کرد که از تعهد قوی آنکارا به فرآیند صلح ابراز خرسندی کرده و بر آمادگی کامل اتحادیه میهنی برای همکاری در جهت موفقیت این گام تاریخی تأکید نموده است. او این تحول را یک نقطه عطف راهبردی برای کل منطقه توصیف کرد.
این ملاقات دیپلماتیک تنها دو روز پس از سفر ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه، میت، به سلیمانیه انجام شد. بر اساس گزارش‌های منتشر شده در خبرگزاری آناتولی در تاریخ ۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۰ تیر ۱۴۰۵)، ابراهیم کالین در جریان سفر منطقه‌ای خود، در منطقه دباشان سلیمانیه با بافل طالبانی، رئیس اتحادیه میهنی کردستان، دیدار کرد. بافل طالبانی در این دیدار بر حمایت اتحادیه میهنی از موفقیت روند صلح تأکید کرد. تحلیل‌گران این رفت‌وآمدها را تلاش آنکارا برای جلب همکاری سلیمانیه و ترمیم روابط تنش‌آلود با اتحادیه میهنی ارزیابی می‌کنند.
واکنش تند قندیل؛ بدبینی عمیق پ‌ک‌ک به توافق‌های یک‌جانبه
در حالی که تریبون‌های رسمی از صلح و خلع سلاح سخن می‌گویند، پاسخ مستقیم و رسمی جریان‌های نزدیک به پ‌ک‌ک حاکی از بدبینی شدید به این تحرکات است. شورای رهبری مشترک جامعه جوامع کردستان، ک‌ج‌ک، در بیانیه‌ای در تاریخ ۲ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۱ تیر ۱۴۰۵)، به شدت به سفرهای ابراهیم کالین تاخت. در این بیانیه که از سوی خبرگزاری فرات نیوز منتشر شد، آمده است که رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه مانند نخست‌وزیر یک دولت در سراسر عراق پرسه می‌زند تا با همکاری نیروهای محلی، طرح تصفیه جنبش آزادی‌بخش کردستان را تسهیل کند.
ک‌ج‌ک همچنین به گزارش‌های مربوط به تدوین «قانون چارچوب» برای انحلال پ‌ک‌ک واکنش نشان داد و هرگونه اقدام یک‌جانبه بدون مشورت مستقیم با عبدالله اوجالان، رهبر زندانی این گروه، را یک توطئه، تحمیل و بازی سیاسی خواند. در بیانیه این تشکل تأکید شده است که نه عبدالله اوجالان و نه این جنبش هیچ‌گونه امر واقع تحمیلی را نخواهند پذیرفت و تلاش برای تقسیم پ‌ک‌ک یا ارائه قوانین جزئی به منزله خرابکاری در مسیر صلح واقعی است. این مواضع صریح نشان می‌دهد که جاده دیپلماسی آنکارا با سد محکمی از بی‌اعتمادی تاریخی در قندیل روبه‌روست.
واقعیت‌های سخت میدانی؛ بتن‌ریزی نظامی در دهوک و آمیدی
آنچه تردیدها را درباره نیت واقعی ترکیه عمیق‌تر می‌کند، رخدادهای ملموس در میدان نبرد است. در شرایطی که مقامات سیاسی در پی فرمولی برای صلح هستند، ارتش ترکیه به شکلی بی‌سابقه در حال تثبیت و توسعه زیرساخت‌های نظامی خود در شمال اقلیم کردستان، به ویژه در مناطق دهوک و آمیدی است. بر اساس گزارش مستند سازمان تیم‌های صلح‌جوی جامعه‌نهاد در کردستان عراق، سی‌پی‌تی، که در تاریخ ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ (۷ اسفند ۱۴۰۴) منتشر شد، ارتش ترکیه شبکه‌ای پیچیده از جاده‌های نظامی را در مناطق زاپ، آواشین، متینا و برواری بالا احداث کرده است. این جاده‌ها پایگاه‌های ارتش ترکیه را به یکدیگر متصل کرده و امکان جابه‌جایی نیرو را بدون نیاز به جاده‌های عمومی فراهم می‌سازند. مسیر موسوم به دره رشئاوا در حومه آمیدی، شاه‌راه اصلی ورود ارتش ترکیه به این شبکه راهبردی توصیف شده است.
سی‌پی‌تی از ایجاد سه مجموعه نظامی شامل بیمارستان، مرکز آموزشی و واحدهای توپخانه‌ای در آمیدی خبر داد که نشان‌دهنده تغییر ماهیت عملیات‌های ترکیه به حضوری پایدار است؛ اقدامی که تخریب پوشش طبیعی و پیامدهای معیشتی برای روستاییان را در پی داشته است. در همین راستا، خبرگزاری هاوار در تاریخ ۲۲ فوریه ۲۰۲۶ (۳ اسفند ۱۴۰۴) گزارش داد که ارتش ترکیه پس از پاک‌سازی بخش‌های وسیعی از جنگل‌های منطقه دیرلوک در آمیدی، کار احداث یک جاده نظامی جدید را آغاز کرده که نشانه‌ای آشکار از تلاش برای ایجاد یک منطقه حائل دائمی در کوهستان‌ها است.
دکترین دفاعی آنکارا؛ امنیت پیش‌دستانه در عمق مرزها
در مقابل انتقادات تند احزاب کردی و نهادهای مدنی، روایت رسمی آنکارا بر منطق دفاع مشروع استوار است. وزارت دفاع ملی ترکیه همواره اعلام کرده است که عملیات‌های فرامرزی موسوم به سلسله عملیات‌های «پنجه» که آخرین مرحله بزرگ آن تحت عنوان «پنجه-قفل» از تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۲ (۲۸ فروردین ۱۴۰۱) آغاز شد، صرفاً با هدف تأمین امنیت مرزهای جنوبی کشور از عمق خاک همسایه انجام می‌شود. از دیدگاه دکترین نظامی جدید ترکیه، نابودی تهدیدات در سرچشمه آن در شمال عراق، یک ضرورت راهبردی برای امنیت ملی کشور است و ارتباطی با الحاق سرزمینی یا اشغالگری ندارد. ترکیه حضور خود را پدافندی پیش‌دستانه علیه نفوذ چریک‌های پ‌ک‌ک به داخل خاک خود قلمداد می‌کند.
دوراهی سرنوشت‌ساز میان صلح سیاسی و تثبیت نظامیت
هم‌زمانی این دو پدیده متناقض، چشم‌انداز آینده را بسیار مبهم ساخته است. از یک سو، اتحادیه میهنی با حمایت از روند صلح به دنبال ترمیم روابط خود با آنکارا و رفع تحریم‌های هوایی علیه سلیمانیه است. از سوی دیگر، اصرار ارتش ترکیه بر ساخت جاده‌های بتنی پایدار و پادگان‌های دائمی در دهوک، این گمانه را تقویت می‌کند که حتی در صورت دستیابی به یک توافق سیاسی برای خلع سلاح، آنکارا برنامه‌ای برای تخلیه پایگاه‌های نظامی خود در شمال عراق ندارد. در نهایت، موفقیت روند «ترکیه بدون ترور» نه در پشت میزهای مذاکره در آنکارا، بلکه در کوهستان‌های صعب‌العبور اقلیم کردستان محک خواهد خورد؛ جایی که واقعیت پایگاه‌های نظامی ترکیه و اراده چریک‌های پ‌ک‌ک، کلمات زیبای دیپلمات‌ها را به چالش می‌کشد.
