گزارش‌های میدانی از شمال اقلیم کردستان عراق حاکی از نگرانی عمیق هزاران نفر از آوارگان است که با وجود اعلام عقب‌نشینی نیروهای حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) از برخی مواضع، همچنان از بازگشت به خانه‌های خود خودداری می‌کنند. به گزارش شفق‌نیوز در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۶ مهر ۱۴۰۵)، این آوارگان دلیل اصلی عدم بازگشت خود را تداوم حضور نیروهای نظامی ترکیه و خطر گسترده مین‌ها و مهمات منفجرنشده در مناطق مرزی می‌دانند. این وضعیت انسانی، چالش‌های پیچیده‌ای را در پیوند با امنیت منطقه و حاکمیت عراق نمایان می‌سازد.
چالش‌های بازگشت آوارگان به مناطق جنگ‌زده
روستاییان آواره در گفتگو با شفق‌نیوز تصریح کرده‌اند که عقب‌نشینی نیروهای پ‌ک‌ک، که در روزهای گذشته اعلام شد، به تنهایی برای تضمین بازگشت امن آن‌ها کافی نیست. مناطق مرزی شمال اقلیم کردستان عراق، سال‌هاست که صحنه درگیری‌های مکرر بین نیروهای ترکیه و پ‌ک‌ک بوده است. این درگیری‌ها منجر به تخریب گسترده زیرساخت‌ها، مزارع و خانه‌ها شده و زندگی عادی را از ساکنان این مناطق سلب کرده است. سازمان‌های امدادی بین‌المللی مانند جامعه بازسازی و توسعه کردستان (KURDS) که از سال ۱۹۹۱ (۱۳۷۰ شمسی) در این منطقه فعالیت می‌کنند، به طور مداوم به آوارگان داخلی و پناهجویان کمک‌رسانی کرده‌اند. با این حال، فقدان امنیت پایدار و وجود تهدیدات جانی، مانع اصلی برای بازگشت این افراد به سرزمین‌های آبا و اجدادی‌شان است. بسیاری از این آوارگان در اردوگاه‌ها یا مناطق امن‌تر اقلیم کردستان زندگی می‌کنند و چشم‌انداز روشنی برای بازگشت به زندگی عادی خود نمی‌بینند.
عقب‌نشینی پ‌ک‌ک و طرح صلح آنکارا
عقب‌نشینی نیروهای پ‌ک‌ک از چهار اردوگاه اصلی خود در منطقه متینا واقع در شمال عراق، که شامل مخفیگاه‌های «هبات»، «یاجک»، «صابری» و «ساسون» می‌شود، در حدود ۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۶ مهر ۱۴۰۵) توسط منابع امنیتی ترکیه و خبرگزاری‌های بین‌المللی تأیید شد. این اقدام در چارچوب یک روند صلح بلندمدت صورت می‌گیرد که با درخواست عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ‌ک‌ک، در ماه مه ۲۰۲۵ (اردیبهشت ۱۴۰۴) برای انحلال و خلع سلاح این گروه آغاز شد. مجلس ترکیه نیز در اوت ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵) قانونی را تصویب کرد که چارچوب قانونی این فرایند را مشخص می‌کند و شامل عفو مشروط برای هزاران نفر از اعضای پ‌ک‌ک می‌شود که مرتکب جرایم خاصی نشده‌اند. با این حال، آنکارا تأکید کرده است که این قانون تنها پس از تأیید شورای امنیت ملی ترکیه مبنی بر انحلال کامل و خلع سلاح پ‌ک‌ک اجرایی خواهد شد.
گسترش حضور نظامی ترکیه در عمق اقلیم
با وجود عقب‌نشینی‌های اخیر پ‌ک‌ک، ترکیه همچنان حضور نظامی گسترده‌ای در شمال عراق حفظ کرده است. عملیات نظامی ترکیه علیه پ‌ک‌ک در شمال عراق ده‌ها سال سابقه دارد و از دهه ۱۹۹۰ (دهه ۱۳۷۰ شمسی) با حملات هوایی و سپس زمینی به پایگاه‌های پ‌ک‌ک در اقلیم کردستان عراق آغاز شده است. هدف اعلام‌شده آنکارا از این عملیات‌ها، تضمین امنیت مرزهای خود و جلوگیری از نفوذ نیروهای پ‌ک‌ک به خاک ترکیه است. در سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵)، ترکیه و دولت عراق بر سر خروج تدریجی نیروهای ترکیه از پایگاه استراتژیک بعشیقه-زیلکان در شمال عراق به توافق رسیدند. اما تحلیلگران معتقدند این توافق به معنای پایان حضور نظامی گسترده ترکیه در عراق نیست و آنکارا همچنان پایگاه‌های نظامی متعددی در این منطقه دارد. این حضور نظامی، به ویژه در مناطق مرزی، به یکی از عوامل اصلی نگرانی و عدم بازگشت آوارگان تبدیل شده است.
تهدید مین و مهمات منفجرنشده
یکی از موانع جدی برای بازگشت آوارگان به مناطق خود، وجود گسترده مین‌های زمینی و مهمات منفجرنشده (UXO) است که میراث ده‌ها سال درگیری در شمال عراق است. عراق یکی از آلوده‌ترین کشورهای جهان به مهمات منفجرنشده به شمار می‌رود و تا پایان سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی)، نزدیک به ۳۵ هزار نفر در این کشور بر اثر این مهمات کشته یا زخمی شده‌اند. سازمان‌هایی مانند آژانس اقدام علیه مین در کردستان عراق (IKMAA) و گروه اقدام علیه مین (MAG) در منطقه کردستان فعالیت می‌کنند تا این مناطق را پاکسازی کنند. با این حال، این عملیات‌ها بسیار خطرناک و پرهزینه هستند. بیش از ۵ هزار نفر در عراق در زمینه پاکسازی مین و مهمات منفجرنشده فعالیت می‌کنند که با وجود خطرات بالا، اغلب با دستمزدهای پایین و بدون حمایت‌های اجتماعی و بهداشتی کافی مواجه هستند. سازمان بین‌المللی معلولان (Handicap International) نیز که بیش از ۳۰ سال در عراق فعال بود و نقش حیاتی در پاکسازی مهمات منفجرنشده و ارائه مراقبت به قربانیان ایفا کرد، عملیات خود را در سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵ شمسی) در عراق به پایان رساند.
واکنش‌های بغداد و اربیل به وضعیت مرزی
دولت مرکزی عراق و دولت اقلیم کردستان (KRG) بارها نگرانی خود را از نقض حاکمیت عراق توسط عملیات‌های نظامی ترکیه و همچنین حضور گروه‌های مسلح مانند پ‌ک‌ک در خاک خود ابراز کرده‌اند. مقامات عراقی و اقلیم کردستان در تلاش برای ایجاد یک سازوکار مشترک جهت کنترل مناطق تخلیه‌شده توسط پ‌ک‌ک و جلوگیری از درگیری‌های بیشتر هستند. در این راستا، مذاکراتی بین مقامات ترکیه، عراق و اقلیم کردستان در اربیل انجام شده است. علاوه بر این، منطقه کردستان عراق در سال‌های اخیر شاهد حملات پهپادی و موشکی متعددی بوده است. بین ۲۸ فوریه تا ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۳۱ فروردین ۱۴۰۵)، منطقه کردستان هدف ۸۰۹ حمله قرار گرفت که منجر به کشته شدن ۲۰ غیرنظامی و زخمی شدن ۱۲۳ نفر دیگر شد. این حملات، که عمدتاً با پهپاد و موشک انجام شده‌اند، بر پیچیدگی وضعیت امنیتی در این منطقه افزوده و بر ضرورت یافتن راه‌حل‌های پایدار برای تضمین امنیت و بازگشت آوارگان تأکید می‌کند.
