کاهش شدید عرضه نفت خام ایران در بازارهای بین‌المللی و تداوم فشارهای ساختاری بر خطوط کشتیرانی، آرایش تجاری یکی از مهم‌ترین مشتریان سنتی تهران را تغییر داده است. گزارش‌های تجاری و داده‌های موثق بازارهای انرژی نشان می‌دهند که پالایشگاه‌های مستقل چین موسوم به «تی‌پات‌ها»، برای جبران کسری خوراک و تضمین تداوم فعالیت خود، خرید نفت خام از تولیدکنندگان منطقه از جمله عراق و قطر را برای تحویل در ماه‌های اکتبر و نوامبر به شکل چشمگیری افزایش داده‌اند؛ تحولی که نشان‌دهنده ورود رقبای منطقه‌ای به سهم بازار نفت ایران در شرق آسیا است.
ابعاد تغییر در سبد وارداتی خریداران چینی
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز به نقل از معامله‌گران بین‌المللی انرژی، پالایشگاه‌های مستقل چین دست‌کم ۱۲ میلیون بشکه نفت خام از عراق و قطر خریداری کرده‌اند. برخی منابع حاضر در معاملات، حجم کل این قراردادها را بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون بشکه تخمین می‌زنند. این محموله‌ها از طریق شرکت‌های بزرگ بازرگانی نظیر «مرکوریا»، «توتسا» (وابسته به توتال‌انرژیز) و «ترافیگورا» به خریداران واگذار شده است.
بخش عمده این خریدها شامل گریدهای سنگین و متوسط نفت بصره عراق (Basra Heavy و Basra Medium) است که در ردیف ارزان‌ترین شاخص‌های خاورمیانه قرار دارند. شرکت‌هایی چون «هونگرون»، «چی‌چنگ»، «چی‌رون»، «هوآلونگ» و «چم‌برود» در زمره خریداران عمده این نفت هستند. همچنین منابع تجاری تایید کرده‌اند که پالایشگاه‌های هونگرون و شنچی، ۳ میلیون بشکه نفت خام «الشاهین» قطر را برای بارگیری و تحویل در اوایل نوامبر رزرو کرده‌اند. بر پایه این گزارش‌ها، نفت بصره به دلیل وفور عرضه و سرعت در تحویل، در عمل به شاخص جایگزین برای پالایشگاه‌های مستقل استان شاندونگ تبدیل شده است.
سقوط آماری عرضه نفت ایران؛ واقعیت‌های عینی در برابر مناقشات کلامی
این جابه‌جایی پس از آن رخ می‌دهد که عرضه نفت ایران به پایین‌ترین سطوح چند سال اخیر رسیده است. طبق آمار شرکت تحلیل داده‌های انرژی «کپلر»، واردات نفت ایران توسط چین در ماه سپتامبر با افتی ۵۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال پیش، به حدود ۵۹۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته که ضعیف‌ترین رقم از ژانویه ۲۰۲۳ به شمار می‌رود. افزون بر این، حجم نفت خام ایران که روی نفتکش‌ها در آب‌های آزاد ذخیره شده بود، از ۱۰۰ میلیون بشکه در اواخر ژوئیه به ۴۵ میلیون بشکه کاهش یافته است. بر اساس رصدهای کپلر، در ماه سپتامبر برای نخستین بار طی سال‌های گذشته، هیچ محموله جدیدی از مبدا ایران به مقاصد بین‌المللی صادر نشده است.
این تحولات میدانی هم‌زمان با تشدید اصطکاک‌های سیاسی و نظامی میان تهران و واشینگتن شکل گرفته است. در همین زمینه، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، اخیراً اظهار کرد که در چارچوب راهبرد تحریم و تدابیر دریایی، تلاش واشینگتن بر این متمرکز است که هیچ محموله نفتی از بنادر جنوبی ایران جریان مالی تولید نکند. در نقطه مقابل، مقام‌های رسمی در تهران چشم‌انداز متفاوتی را ترسیم کرده‌اند؛ چنان‌که علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، پیش‌تر تاکید کرده بود که سازوکارهای تحریمی و فشار خارجی «هرگز» نخواهد توانست صادرات نفت ایران را به صفر برساند. با این حال، فاصله مشهود میان اظهارات سیاسی و واقعیت‌های تجاری حاکی از آن است که چالش‌های ترانزیت دریایی و مخاطرات بیمه‌ای، توان بازاریابی نفت ایران را در معرض فشار عملیاتی قرار داده است.
گرانی نفت روسیه و رقابت در تنگه هرمز
پالایشگاه‌های تی‌پات چین در سال‌های گذشته ستون اصلی جذب محموله‌های با تخفیف ایران بودند، چراکه غول‌های نفتی دولتی چین به دلیل اجتناب از تحریم‌های آمریکا از خرید مستقیم نفت ایران خودداری می‌کردند. با محدود شدن دسترسی به نفت ایران، این واحدها تلاش کردند منابع خود را متنوع کنند؛ چنان‌که از اواخر اوت تا اوایل سپتامبر، بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از آفریقای غربی، کانادا و کلمبیا خریداری کردند.
در عین حال، جایگزین سنتی دیگر یعنی نفت «اسپو» (ESPO) روسیه نیز به دلیل خرید فشرده از سوی پالایشگاه‌های دولتی چین و کاهش عرضه، گران شده و با پریمیوم‌هایی نزدیک به ۳۰ دلار بالاتر از نفت برنت عرضه می‌شود. از سوی دیگر، نفت با گوگرد بالای بصره عراق، علی‌رغم دشواری‌های فرآوری در مقایسه با نفت ایران و روسیه، به دلیل قیمت رقابتی‌تر و تخفیف‌های منطقه‌ای شرکت‌هایی نظیر آرامکو و سومو، به گزینه‌ای اقتصادی‌تر برای تی‌پات‌های حساس به قیمت بدل شده است.
هزینه سنگین تغییر سبد برای پالایشگاه‌های چینی
با وجود چرخش تی‌پات‌ها به سوی تولیدکنندگان حوزه خلیج فارس، این تغییر برای آنها بدون هزینه نبوده است. محموله‌های جدید عراق و قطر با پریمیوم ۱۲ تا حدود ۲۰ دلار در هر بشکه بالاتر از شاخص نفت برنت (بر مبنای تحویل در مقصد) خریداری شده‌اند. معامله‌گران خاطرنشان می‌کنند خریداران چینی تمایلی به پرداخت ارقام بالاتر از ۲۰ دلار ندارند.
داده‌های موسسه مشاوره مالی «هورایزن اینسایتس» (Horizon Insights) نشان می‌دهد که نرخ بهره‌برداری از پالایشگاه‌های شاندونگ از حدود ۶۰ درصد در اوایل سپتامبر به ۵۵ درصد در پایان ماه افت کرده است. تثبیت سقف قیمت سوخت در بازار داخلی چین توأم با افزایش بهای خوراک وارداتی، حاشیه سود این واحدها را که در اوایل سپتامبر ۵۰۰ یوان به ازای هر تن بود، به زیانی معادل ۲۵۰ تا ۵۰۰ یوان (۳۷ تا ۷۵ دلار) در هر تن تبدیل کرده است. این ارقام نشان می‌دهد پالایشگاه‌های خصوصی چین با پذیرش کاهش سودآوری، تنها در تلاش برای حفظ چرخه عملیاتی خود هستند.
بازخوانی بحران از زاویه رسانه‌های تخصصی داخل ایران
رسانه‌ها و کارشناسان انرژی در داخل ایران نیز نسبت به تبعات تثبیت این چرخش تجاری هشدار داده‌اند. در تحلیلی که پایگاه تخصصی «نفت ما» با عنوان «سبد خرید چین در دست رقبای ایران» منتشر کرده، تأکید شده است که تحرکات اخیر تی‌پات‌ها نشان‌دهنده یک تغییر استراتژیک در شیوه تأمین نفت چین است. بر اساس این تحلیل داخلی، اعزام معامله‌گران چینی به مراکز تجاری سنگاپور و خرید گسترده از برزیل، غرب آفریقا و حاشیه خلیج فارس، روندی فراتر از یک سازوکار مقطعی است و نشان می‌دهد خریداران سنتی نفت ایران برای مصون ماندن از ریسک‌های تحریمی و اختلالات زنجیره تأمین، کاهش وابستگی به یک منبع مشخص را در دستور کار قرار داده‌اند.
این ارزیابی تخصصی داخلی اذعان می‌کند که اگر این روند تداوم یابد و رقبای منطقه‌ای به‌ویژه عراق، قطر و امارات موقعیت خود را در پالایشگاه‌های خصوصی شاندونگ تثبیت کنند، بازپس‌گیری سهم بازار برای ایران حتی در صورت رفع موانع خارجی با چالش‌های فنی و قراردادی بلندمدت روبرو خواهد شد. به عبارت دیگر، شکاف ایجادشده در عرضه نفت ایران، نه تنها به درآمد کوتاه‌مدت بودجه آسیب می‌زند، بلکه جغرافیای تجارت نفت در شرق آسیا را به نفع رقبای منطقه‌ای بازتعریف می‌کند.
- تغییر موازنه در بازار نفت شرق آسیا؛ پالایشگاه‌های مستقل چین به سوی نفت عراق و قطر متمایل شدند
- معمای امنیتی پایگاه فرفورد؛ هفتمین بازداشت در سایه تشدید تقابل اطلاعاتی واشنگتن، لندن و تهران
- موج کم‌سابقه درگیری‌ها در سیستان و بلوچستان؛ اعلام کشته‌شدن ۱۰ عضو گروه‌های مسلح و بازداشت ۱۴ نفر در گزارش‌های سپاه و وزارت اطلاعات
- آغاز اجرای عملیاتی پیمان دفاعی مکه میان عربستان، ترکیه و پاکستان
- موج گسترده اعتراض تشکل‌های حقوقی و وکلای مدافع به اعدام دو متهم پرونده میدان علیخانی در اصفهان
