شهر سمنان در روزهای میانی شهریور ۱۴۰۵ شاهد صحنههایی بود که فراتر از یک درگیری خیابانی ساده، نشاندهنده لایههای پنهان تنشهای اجتماعی و سیاسی در پیوند با حضور دانشجویان عراقی در ایران است. وقوع درگیری در مقابل خوابگاه «نیکان»، محل اسکان جمعی از دانشجویان عراقی، و بازتابهای گسترده آن در رسانههای داخلی و منطقهای، بار دیگر پرسشهای جدی را درباره سیاستهای جذب دانشجو، امنیت محیطهای آموزشی و پیامدهای اجتماعی حضور نیروهای منتسب به گروههای شبهنظامی در پوشش تحصیلی برانگیخته است.
از اتهام تعرض تا خشم عمومی
شامگاه ۱۵ شهریور، تجمعی اعتراضی در برابر خوابگاه دانشجویان عراقی در سمنان شکل گرفت که بهسرعت به خشونت و درگیری فیزیکی کشیده شد. براساس گزارش رسانههای داخلی از جمله «انصافنیوز»، ریشه این تنش به ادعای ایجاد مزاحمت یا تعرض یکی از دانشجویان عراقی برای یک دختر ایرانی بازمیگردد. اگرچه حدود دقیق این واقعه و صحت وقوع تعرض فیزیکی بهطور رسمی تأیید نشده، اما واکنش سریع و خشمآلود گروهی از شهروندان نشاندهنده حساسیت بالای جامعه نسبت به این دست گزارشهاست.
ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی، حضور گسترده مردم و سر دادن شعارهای تند علیه ساکنان خوابگاه را مستند کردهاند. در این تصاویر، درگیریها حتی به داخل ساختمان خوابگاه نیز کشیده شده و دانشجویان عراقی تلاش میکنند از ورود معترضان جلوگیری کنند. همزمان، گزارشهای غیررسمی در گروههای دانشجویی حاکی از آن است که پیش از این نیز گلایههایی مبنی بر رفتارهای ناهنجار برخی دانشجویان بینالمللی در سطح شهر و دانشگاه وجود داشته است؛ موضوعی که برخی از اعضای ستادهای انتخاباتی مسئولان فعلی نیز پیشتر نسبت به آن هشدار داده بودند.
واکنشهای رسمی: تکذیب دانشگاه و اقدامات قضایی
در حالی که فضای عمومی شهر ملتهب بود، مقامات قضایی و دانشگاهی سمنان رویکردی متفاوت در پیش گرفتند. محمدصادق اکبری، رئیسکل دادگستری استان سمنان، روز دوشنبه ۱۶ شهریور از شناسایی و احضار دو نفر از مسببان اصلی این درگیری خبر داد. وی تأکید کرد که دستگاه قضایی با برهمزنندگان نظم برخورد خواهد کرد، اما همزمان گزارشهای برخی رسانهها را «غیرواقعی» توصیف کرد، بدون آنکه به جزئیات مورد اختلاف اشاره کند.
روابط عمومی دانشگاه سمنان نیز در بیانیهای تلاش کرد تا نهاد دانشگاه را از این ماجرا متمایز سازد. این دانشگاه با تأکید بر اینکه درگیری در خارج از محوطه اصلی دانشگاه و در مقابل یک خوابگاه خصوصی رخ داده، ادعای تعرض را «مطلقا کذب» خواند و اعلام کرد که هیچ شاکی خصوصی در این زمینه وجود ندارد. این تناقض در روایتها (خشم عمومی در واکنش به یک واقعه ادعایی در مقابل تکذیب قاطع مسئولان) خود به یکی از گرههای اصلی تحلیل این حادثه تبدیل شده است.
زاویه دید بغداد: ادعای حمله سازمانیافته و سرقت
در سوی دیگر مرز، رسانههای عراقی روایت متفاوتی از ابعاد خشونت ارائه دادند. روزنامه اینترنتی «بغداد الیوم» با انتشار گزارشی مدعی شد که بیش از ۱۵۰ نفر به خوابگاه حمله کرده، دانشجویان را بهشدت مجروح ساخته و اموال شخصی آنها شامل پول نقد و تلفن همراه را به سرقت بردهاند. این رسانه همچنین از انفعال پلیس در لحظات اولیه درگیری انتقاد کرد؛ ادعایی که با اظهارات مقامات انتظامی سمنان مبنی بر حضور بهموقع و پایان دادن به درگیری در تضاد است.
این حادثه بلافاصله به سطح دیپلماتیک ارتقا یافت. فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، با اظهار نگرانی از وضعیت اتباع خود، سفارت عراق در تهران را مأمور تشکیل کمیتهای ویژه برای بررسی میدانی حادثه کرد. سفارت عراق در بیانیهای از دانشجویان خود خواست تا اطلاع ثانوی و برای حفظ امنیت، از ترددهای غیرضروری در سطح شهر سمنان خودداری کنند.
بحران هویت دانشجویی یا چالش امنیتی؟
برای درک بهتر چرایی تبدیل شدن یک اصطکاک احتمالی به یک بحران دیپلماتیک-اجتماعی، باید به پیشینه حضور دانشجویان عراقی در ایران نگریست. در سالهای اخیر، روند اعطای بورسیه به اتباع کشورهای همسایه، بهویژه افراد نزدیک به گروههای موسوم به «محور مقاومت» و «حشدالشعبی»، با انتقاداتی در داخل ایران همراه بوده است.
گزارشهای رسانههای داخلی نظیر «رویداد۲۴» به این نکته اشاره دارند که بخشی از این دانشجویان نه بر اساس معیارهای علمی مرسوم، بلکه از طریق سهمیههای خاص و تحت حمایت نهادهای نظامی و شبهنظامی جذب شدهاند. این شائبه که برخی از این افراد ممکن است در کنار تحصیل، مأموریتهای امنیتی یا نظارتی نیز داشته باشند، دیوار بیاعتمادی میان آنها و بدنه دانشجویی و مدنی ایران را بلندتر کرده است.
واقعه مشابهی که در مهرماه ۱۴۰۴ در دانشگاه بوعلیسینای همدان رخ داد، نشان میدهد که تنش در سمنان یک استثنا نیست. در همدان نیز اعتراضات به آزار یک دانشجوی دختر توسط اتباع بیگانه به تجمعات خیابانی انجامید که با برخورد نیروهای امنیتی روبرو شد. تکرار این الگو نشاندهنده وجود یک «گسل اجتماعی» میان بخشی از جامعه ایران و دانشجویانی است که حضورشان بیش از آنکه جنبه فرهنگی و علمی داشته باشد، سیاسی و ایدئولوژیک تلقی میشود.
پیامدهای ساختاری و چشمانداز پیشرو
حادثه سمنان از چند جهت حائز اهمیت است و میتواند پیامدهای بلندمدتی داشته باشد:
امنیت محیطهای آموزشی: اصرار دانشگاه سمنان بر «خصوصی بودن خوابگاه» و «خارج از محوطه بودن حادثه» نوعی سلب مسئولیت ساختاری را نشان میدهد. این رویکرد میتواند امنیت دانشجویان (چه ایرانی و چه بینالمللی) را در فضاهای خاکستری میان دانشگاه و شهر به مخاطره بیندازد.
شکاف میان روایت رسمی و افکار عمومی: تکذیب قاطعانه تعرض از سوی مسئولان، در حالی که شاهدان عینی و برخی رسانههای داخلی از خشم عمومی سخن میگویند، اعتبار گزارشهای رسمی را در نزد افکار عمومی مخدوش میکند. این شکاف اطلاعاتی، فضا را برای شایعات و روایتهای جهتدار فراهم میسازد.
چالش در سیاستهای جذب اتباع: دولت ایران در سالهای اخیر تلاش کرده است تا از طریق جذب دانشجوی بینالملل، نفوذ نرم خود را در منطقه افزایش دهد. اما وقایعی نظیر سمنان نشان میدهند که اگر این جذب دانشجو بدون پیوستهای فرهنگی و نظارتهای دقیق بر رفتار اجتماعی اتباع صورت گیرد، میتواند نتیجه معکوس داشته و به بیگانهستیزی یا برخوردهای فیزیکی در سطح جامعه منجر شود.
درگیری در سمنان تنها یک منازعه فیزیکی نبود، بلکه بازتابی از تلاقی سیاستهای بینالمللی جمهوری اسلامی با واقعیتهای کف خیابان در ایران است. ناتوانی در مدیریت مطالبات شهروندان و نادیده گرفتن حساسیتهای اجتماعی نسبت به حضور نیروهای شبهنظامی در پوشش دانشجو، میتواند در آینده جرقههای مشابهای را در سایر شهرهای دانشگاهی ایجاد کند. برخورد قضایی با دو یا چند نفر، بدون واکاوی ریشههای فرهنگی و سیاسی این نفرتپراکنیها، تنها مسکنی موقت بر زخمی است که هر لحظه امکان دهان باز کردن مجدد آن وجود دارد. آنچه در سمنان رخ داد، هشداری جدی به نهادهای سیاستگذار بود که امنیت پایدار، تنها با ابزار پلیسی تأمین نمیشود، بلکه نیازمند شفافیت، پاسخگویی به مطالبات اجتماعی و بازنگری در اولویتهای جذب اتباع بیگانه است.
- پس از ۱۳۴ کشته از آغاز سال؛ آیا سوریه میتواند انحصار سلاح را بازپس گیرد؟
- حمله به دانشجویان عراقی در ایران؛ داخل خوابگاه چه گذشت؟
- اجرای حکم اعدام در بهشهر و بازداشت گروهی شهروندان در اهواز
- موج تازه تحریمهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران
- توقیف گسترده اموال فعالان سیاسی و منتقدان به بهانه پروندههای امنیتی و جنگی
