بیستوششمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای (SCO) در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، فراتر از یک گردهمایی دیپلماتیک به مناسبت بیستوپنجمن سالگرد تأسیس این سازمان بود. این اجلاس در حالی برگزار شد که منطقه خاورمیانه و نظام بینالملل با تنشهای فزایندهای روبهرو است و ایران، به عنوان یکی از اعضای اصلی، تلاش کرد تا از این تریبون برای پیشبرد استراتژی «چندجانبهگرایی» و مقابله با فشارهای بینالمللی استفاده کند. امضای «اعلامیه بیشکک» و ۲۷ سند همکاری دیگر، نمادی از تلاش کشورهای عضو برای ترسیم نقشه راهی تا سال ۲۰۳۵ بود؛ نقشهای که در آن گذار از جهان تکقطبی به نظمی چندقطبی هدفگذاری شده است.
پزشکیان در بیشکک؛ موازنه میان اقتدار و دیپلماسی
حضور مسعود پزشکیان در این اجلاس، نخستین حضور جدی بینالمللی او در قامت رئیسجمهور ایران در یک سازمان منطقهای با ماهیت امنیتی-اقتصادی بود. سخنان او در نشست «شانگهای پلاس» نشاندهنده تلاشی برای برقراری موازنه میان «دفاع مشروع» و «دیپلماسی باز» بود. پزشکیان ضمن انتقاد صریح از رویکرد یکجانبهگرایانه ایالات متحده و حملات نظامی اخیر علیه ایران، تأکید کرد که ایران آغازگر هیچ جنگی نبوده، اما در برابر نقض حاکمیت ملی خود ایستادگی میکند.
نکته قابل تأمل در مواضع رئیسجمهور ایران، باز گذاشتن پنجره مذاکره بود. او با اشاره به آمادگی ایران برای بازگشت به تعهدات در صورت عمل طرف مقابل به وعدهها، نشان داد که تهران علیرغم عضویت در پیمانهای شرقی، همچنان حلوفصل چالشهای بینالمللی را از مسیر دیپلماسی دنبال میکند. این رویکرد دوگانه، تلاشی است برای کاستن از هزینههای تحریم و در عین حال، تقویت جایگاه ایران در ائتلافهای غیرغربی.
اعلامیه بیشکک؛ فراتر از نمادهای سیاسی
«اعلامیه بیشکک» به عنوان سند اصلی این اجلاس، حاوی مفاهیمی بود که به طور مستقیم با منافع راهبردی ایران گره خورده است. تأکید بر «نظم جهانی چندقطبی عادلانهتر»، مخالفت با «استانداردهای دوگانه در حقوق بشر» و ضرورت اصلاح نظام حکمرانی اقتصادی جهانی، مضامینی هستند که کشورهای عضو از جمله چین، روسیه و ایران بر آن اجماع دارند.
بر اساس گزارش خبرگزاریهای داخلی ایران، سران سازمان در این بیانیه بر استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، توسعه پایدار و تقویت امنیت اطلاعات تأکید کردند. اما بخش کلیدی برای ایران، تأکید سازمان بر ماهیت غیرنظامی و کنار گذاردن رویکردهای بلوکبندی و تقابلی بود. این بند به نوعی پاسخ به منتقدانی است که سازمان همکاری شانگهای را «ناتوی شرقی» مینامند؛ هرچند گسترش همکاریهای امنیتی و مبارزه با تروریسم همچنان در صدر اولویتهای این سازمان قرار دارد.
پیشنهادهای اقتصادی ایران؛ آرزو یا واقعیت؟
ایران در این نشست سه پیشنهاد مشخص اقتصادی را روی میز گذاشت: ایجاد «کنسرسیوم انرژی»، تأسیس «اتحادیه بیمه صادرات و سرمایهگذاری» و گسترش همکاریهای بانکی با استفاده از ارزهای ملی. به گزارش خبرگزاری ایرنا، این پیشنهادها با هدف کاهش وابستگی به نظامات مالی غربی مطرح شده است.
تحلیلگران مسائل بینالملل در داخل ایران معتقدند که موفقیت این پیشنهادها منوط به غلبه بر چالشهای فنی و سیاسی بزرگی است. در حالی که ایران و روسیه به دلیل تحریمها مشتاق دلارزدایی هستند، اعضای دیگر مانند هند و چین همچنان پیوندهای گستردهای با نظام مالی جهانی دارند و ممکن است در عملیاتی کردن این سازوکارها با احتیاط برخورد کنند. با این حال، طرح تشکیل «بانک سازمان همکاری شانگهای» که در سخنان پزشکیان به آن اشاره شد، نشاندهنده اراده تهران برای نهادینهسازی همکاریهای اقتصادی در پهنه اوراسیا است.
رایزنیهای دوجانبه؛ چابهار و کریدورهای راهبردی
حاشیه اجلاس بیشکک برای ایران به اندازه متن آن حائز اهمیت بود. دیدار با ولادیمیر پوتین بر ماهیت «راهبردی» روابط تهران و مسکو تأکید داشت. پوتین در این دیدار با اعلام همبستگی با مردم ایران، بر تداوم روابط تجاری علیرغم شرایط نظامی-سیاسی منطقه تأکید کرد. این دیدار پیامی روشن به غرب بود که فشارهای اقتصادی نتوانسته است محور همکاریهای دوجانبه را از هم بپسلد.
از سوی دیگر، دیدار با نارندرا مودی، نخستوزیر هند، بر محور توسعه بندر چابهار متمرکز بود. چابهار برای هند کلید دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی بدون عبور از پاکستان است و برای ایران، فرصتی برای تبدیل شدن به مرکز ترانزیتی منطقه. تأکید مودی بر تنوعبخشی به سبد تجاری با ایران نشان داد که علیرغم چالشهای تحریمی، جذابیتهای ژئوپلیتیک ایران همچنان برای قدرتهای نوظهور اقتصادی غیرقابل چشمپوشی است.
همچنین، دیدار با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، ابعاد امنیتی و میانجیگرانه داشت. با توجه به انتقال ریاست سازمان به پاکستان برای دوره آینده، نقش اسلامآباد در تسهیل گفتگوهای منطقهای و حتی میانجیگری احتمالی میان تهران و واشنگتن (در قالب تفاهمنامه اسلامآباد) مورد توجه قرار گرفت.
چالشهای پیشروی سازمان
با وجود فضای مثبت رسانهای در داخل ایران، سازمان همکاری شانگهای با چالشهای ساختاری مواجه است. نخستین چالش، ناهمگونی منافع اعضا است. رقابتهای تاریخی میان هند و چین، و همچنین تفاوت دیدگاههای کشورهای آسیای مرکزی نسبت به نفوذ روسیه، میتواند مانعی برای رسیدن به یک همگرایی کامل باشد.
دوم، فاصله میان «اسناد امضا شده» و «اجرای عملیاتی» است. امضای ۲۸ سند در بیشکک، از امنیت هستهای تا کریدور فناوری سبز، بلندپروازانه به نظر میرسد. برای ایران، عضویت در این سازمان زمانی معنای واقعی پیدا میکند که منجر به گشایشهای ملموس در حوزه تجارت و سرمایهگذاری خارجی شود. تاکنون، بخش بزرگی از همکاریها در سطح سیاسی و امنیتی باقی مانده و لایههای اقتصادی هنوز با پتانسیلهای واقعی فاصله دارند.
سومین چالش، واکنش نظام بینالملل به تقویت این بلوک است. در حالی که سازمان بر رویکرد «غیرتقابلی» تأکید دارد، اما نزدیکی فزاینده تهران، مسکو و پکن در قالب این سازمان، ممکن است به تشدید فشارهای متقابل از سوی بلوک غرب منجر شود.
اجلاس بیشکک نشان داد که ایران تحت مدیریت دولت جدید، همچنان بر استراتژی «نگاه به شرق» به عنوان یک سپر دفاعی در برابر یکجانبهگرایی تأکید دارد، اما همزمان میکوشد تا چهرهای دیپلماتیک و مایل به گفتگو از خود نشان دهد. پیشنهادهای اقتصادی پزشکیان اگرچه با موانع جدی روبهروست، اما نشاندهنده فهم ضرورت گذار از شعار به عمل در روابط منطقهای است. انتقال ریاست سازمان به پاکستان و میزبانی اجلاس ۲۰۲۷ توسط این کشور، فرصتی دوباره برای ایران خواهد بود تا جایگاه خود را در شبکه پیچیده کریدورها و بازارهای انرژی اوراسیا تثبیت کند. با این حال، موفقیت نهایی این مسیر در گروی آن است که ایران بتواند توازن ظریفی میان الزامات امنیتی خود و ضرورتهای توسعه اقتصادی در یک محیط پرتنش بینالمللی برقرار سازد.
- دیپلماسی در بیشکک؛ تلاش ایران برای تثبیت جایگاه در نظم نوین منطقهای
- تنش بیسابقه میان تهران و واشینگتن؛ از تهدید به مصادره اموال شخصی فرماندهان سپاه تا هشدار به پاسخ نظامی در خلیج فارس
- پس از ازسرگیری درگیریهای نظامی؛ ترامپ ایران را به «ضربهای سخت» تهدید کرد
- تحقیقی درباره گنجهای دفنشده داعش؛ این گروه میلیونها دلار و طلا را کجا پنهان کرد؟
- هشدار رئیس قوه قضائیه نسبت به «آشوب»؛ تلاش حاکمیت برای مهار موج احتمالی اعتراضات معیشتی
