در پی تشدید درگیری‌ها میان ایران و ایالات متحده و در شرایطی که منطقه در آستانه ورود به فاز غیرقابل کنترلی از تنش قرار گرفته، تحرکات دیپلماتیک با محوریت میانجی‌گران منطقه‌ای و بین‌المللی شتاب بی‌سابقه‌ای به خود گرفته است. در کانون این تکاپو، دوحه با انجام مذاکرات فشرده و پکن از طریق انتقال پیام‌های راهبردی تلاش دارند کانال‌های مسدودشده ارتباطی میان تهران و واشنگتن را بازگشایی کنند؛ این در حالی است که هر دو طرف هم‌زمان با آزمودن زبان دیپلماسی، اهرم‌های فشار میدانی و نظامی را نیز حفظ کرده‌اند.
میانجی‌گری دوحه و هفت پیش‌شرط تهران
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، در اظهاراتی بر تداوم اقدامات میانجی‌گرانه کشورش برای پایان دادن به درگیری‌ها میان تهران و واشنگتن تأکید کرده و گفته است: «ما نمی‌توانیم منتظر یک توافق کاملاً بی‌نقص بمانیم؛ هدف ما دستیابی به یک توافق خوب و جلوگیری از خروج اوضاع منطقه از کنترل است.» این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که به گفته مقامات قطری، میانجی‌های این کشور در یک هفته گذشته پنج بار به تهران سفر کرده‌اند و برخی نشست‌ها بین ۱۵ تا ۲۰ ساعت به طول انجامیده است.
با این حال، روند دستیابی به این «توافق خوب» با چالش‌های فنی و ساختاری پیچیده‌ای روبه‌رو است. یک مقام ارشد ایرانی در گفت‌وگو با خبرگزاری رویترز تأیید کرده است که تهران پیشنهادی در حوزه برنامه هسته‌ای از طریق قطر برای ایالات متحده ارسال کرده، اما بررسی آن را به برآورده شدن «هفت خواسته تهران» مشروط ساخته است. بر اساس طرحی که ایران از ماه سپتامبر پیگیری می‌کند، واشنگتن باید محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف کرده و دارایی‌های مسدودشده این کشور را آزاد کند. علاوه بر این، پذیرش کریدور دریایی مورد حمایت ایران در تنگه هرمز در ازای بازگشایی کامل این آبراه راهبردی برای کشتیرانی بین‌المللی، از شروط کلیدی تهران عنوان شده است؛ طرحی که دونالد ترامپ پیش‌تر آن را رد کرده بود.
ابتکار منطقه‌ای تهران؛ یارگیری دیپلماتیک در برابر تهدیدات
هم‌زمان با رد و بدل شدن پیام‌ها در دوحه، دستگاه دیپلماسی ایران کوشیده است با فعال‌سازی ظرفیت‌های منطقه‌ای، مانع از شکل‌گیری اجماع علیه خود شود. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، با انتشار پیامی از رایزنی فشرده ۴۸ ساعته با همتایان خود در ۱۲ کشور منطقه‌ای از جمله عمان، عربستان سعودی، امارات، قطر، ترکیه، مصر، اردن، کویت، تونس، عراق، پاکستان و قبرس خبر داد.
عراقچی با تأکید بر خطرات «اقدامات تنش‌زا»، تلاش کرد محور گفت‌وگوها را بر «احترام به حاکمیت ملی، توقف تهدیدات خارجی و مسئولیت کشورهای منطقه در جلوگیری از ناامنی» متمرکز کند. از نگاه تحلیل‌گران سیاست خارجی در داخل کشور، این رایزنی‌ها با هدف شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی درون‌منطقه‌ای بدون مداخله نیروهای فرامنطقه‌ای انجام گرفته است؛ رویکردی که تلاش دارد پایتخت‌های عربی حاشیه خلیج فارس را از مدار همراهی با سناریوهای نظامی واشنگتن و تل‌آویو خارج سازد.
شوک انتخاباتی در واشنگتن و بازآرایی کانال‌های محرمانه
در سوی دیگر این معادله، بن‌بست سیاسی ناشی از پیامدهای انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا، فضای سیاست‌گذاری در کاخ سفید را دستخوش تغییر کرده است. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی (ایرنا) با استناد به تحلیل دیوید ایگناتیوس در روزنامه واشنگتن‌پست گزارش داد که شکست سیاسی حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای، خروج از بحران فزاینده با ایران را به «فوری‌ترین و در عین حال دشوارترین چالش» دولت ترامپ تبدیل کرده است. بر اساس این ارزیابی، افکار عمومی آمریکا به شدت از درگیری‌های نظامی اعلام نارضایتی کرده و این متغیر داخلی، فضای مانور واشنگتن را محدود کرده است.
در چنین فضایی، نشانه‌هایی از تمایل عمل‌گرایانه در لایه‌هایی از کاخ سفید پدیدار شده است. هدایت بخش عمده دیپلماسی پنهان دولت ترامپ در قبال ایران را جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، بر عهده گرفته است؛ فردی که ماه گذشته نامه‌ای با لحنی مصالحه‌جویانه خطاب به محسن رضایی، از چهره‌های باسابقه نظامی-امنیتی ایران، ارسال کرد. علی الثوادی، میانجی قطری مرتبط با کاخ سفید، اعلام کرده است که مواضع اخیر ونس و تلقی کردن جنگ به عنوان یک «خطا»، در تهران بازتاب مثبتی داشته و نشانه‌ای از احترام برداشت شده است؛ با این وجود، مسئولان ایرانی همچنان با احتیاط بالا منتظرند ببینند آیا این تغییر لحن، نشان‌دهنده یک دگرگونی راهبردی پایدار در رفتار واشنگتن است یا تنها کارکردی مقطعی برای مهار تبعات شکست سیاسی دارد.
هم‌زمان، بعد بین‌المللی این بحران پای قدرت‌های بزرگ دیگر را نیز به میان کشانده است. بر اساس گزارش ایرنا، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، با چراغ سبز ترامپ به پکن متوسل شده تا چین از نفوذ خود برای ترغیب تهران به مصالحه استفاده کند؛ پیامی که مقامات چینی آن را به تهران رسانده‌اند. همچنین ترامپ در مذاکرات پیشین خود با شی جین‌پینگ، همکاری چین را خواستار شده بود و مقرر است در نشست آتی دو کشور در شنژن با حضور ولادیمیر پوتین، پرونده تنش‌های خاورمیانه در دستور کار مشخص قرار گیرد.
تناقض در میدان: ارسال پیام هم‌زمان با تبادل آتش
با وجود پویایی کانال‌های دیپلماتیک در قطر، پاکستان و چین، وضعیت میدانی نشان‌دهنده پارادوکسی آشکار میان «زبان مذاکره» و «منطق بازدارندگی نظامی» است. درست در همان شبی که مقامات قطری از امیدواری برای دستیابی به یک توافق سخن می‌گفتند، نیروهای آمریکایی مواضعی را در جزیره قشم در تنگه هرمز هدف حملات هوایی قرار دادند و وزارت خارجه ایالات متحده جایزه‌ای ۲۰ میلیون دلاری برای کسب اطلاعات از شبکه هسته‌ای ایران تعیین کرد. از سوی دیگر، دونالد ترامپ و پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، همچنان احتمال ازسرگیری حملات تمام‌عیار را به عنوان ابزار فشار روی میز نگه داشته‌اند.
این تناقض آشکار میان پیام‌های آشتی‌جویانه دیپلماتیک از یک‌سو و اقدامات تهاجمی در تنگه هرمز از سوی دیگر، مهم‌ترین مانع پیش‌روی میانجی‌ها است. تهران به این نتیجه رسیده است که پایبندی پایدار به هرگونه تفاهم در گرو رفع محاصره دریایی و آزادسازی منابع مسدود شده‌اش است، در حالی که واشنگتن هنوز نتوانسته میان پیامدهای بحران داخلی خود و اهداف راهبردی‌اش در مهار ایران تعادلی پایدار ایجاد کند.
در نهایت، موفقیت ابتکارعمل جاری در گرو آن خواهد بود که آیا میانجی‌گری دوحه و اهرم پکن می‌توانند فاصله میان «پیش‌شرط‌های سخت‌گیرانه تهران» و «تمایل واشنگتن به خروج کم‌هزینه از بحران» را پر کنند یا خیر. تداوم ضربات نظامی نقطه به نقطه نشان می‌دهد که زمان دیپلماسی محدود است و در صورت عدم دستیابی سریع به چارچوبی مرضی‌الطرفین، گزینه‌های سیاسی ممکن است بار دیگر جای خود را به تقابل تسلیحاتی بدهند.
- سرقت ثروت نفتی عراق به دست گروه‌های همسو با ایران؛ ماجرا چیست؟
- سازش یا تشدید تنش؛ مجتبی خامنه‌ای چه مسیری را بر ایران تحمیل می‌کند؟
- گسترش دامنه اعتراضات صنفی در ۱۰ استان ایران با محوریت مطالبات معیشتی
- ادامه تنشها در تنگه هرمز؛ هدف قرار دادن کشتی‌ها توسط سپاه پاسداران
- گزارش‌های تازه از بازداشت‌های پراکنده، وضعیت سلامت زندانیان و هشدارهای نهادهای بین‌المللی
