در تازه‌ترین تحول پیرامون بحران میان تهران و واشنگتن، دونالد ترامپ با انتشار پیامی از پیشرفت در مذاکرات غیرمستقیم و عدم حمله نظامی به ایران تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر خبر داد. کمی پیش از این موضع‌گیری، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که تهران ظرف چند روز آینده پاسخ نهایی خود را به دیدگاه‌های آمریکا درباره پایان درگیری‌ها ارائه خواهد داد؛ پیامی دیپلماتیک که البته با موضع‌گیری قاطع محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، همراه شد که تأکید کرد توقف غنی‌سازی اورانیوم به‌هیچ‌وجه در دستور کار جمهوری اسلامی نیست. این تلاقی مواضع، چشم‌انداز دیپلماسی را در برزخی میان یک آتش‌بس تاکتیکی تا ماه نوامبر و تداوم اختلافات بنیادین بر سر پرونده هسته‌ای قرار داده است.
پیام ترامپ؛ توقف موقت درگیری در ازای تداوم محاصره
دونالد ترامپ در تازه‌ترین یادداشت خود در شبکه اجتماعی «تروث سوشیال» از جریان داشتن گفت‌وگوهای «سازنده» میان دو طرف سخن گفت، اما چارچوب این تعامل را بر پایه فشارهای میدانی تعریف کرد. او با اشاره به وضعیت نامساعد اقتصادی و نظامی ایران اظهار داشت که محاصره کامل دریایی همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند. ترامپ همچنین با اشاره به عبور بی‌سابقه نفت از تنگه هرمز و صفر شدن صادرات نفت ایران، به‌صراحت اعلام کرد: «ما تا پیش از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای در تاریخ سوم نوامبر در هیچ زمانی به ایران حمله نخواهیم کرد؛ ایران به سلاح هسته‌ای دست نخواهد یافت.»
این موضع‌گیری در واقع فرصتی محدود برای مانور دیپلماتیک فراهم می‌کند؛ مجالی که البته با قید زمانی مشخص و زیر سایه تداوم محاصره اقتصادی تعریف شده است تا واشنگتن بتواند در آستانه انتخابات داخلی، ضمن مهار ریسک‌های امنیتی جهش قیمت نفت، دستاورد دیپلماتیک یا مهار حداکثری تهران را به نمایش بگذارد.
پاسخ دیپلماتیک عراقچی و خط قرمز اتمی اسلامی
در تهران، دستگاه دیپلماسی تلاش دارد از این پنجره زمانی برای پیشبرد بسته پیشنهادی خود استفاده کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، امروز در جمع خبرنگاران با تأیید تداوم تبادل پیام‌ها از طریق میانجی‌ها تصریح کرد: «ما طرح‌مان را که تحت عنوان طرح هفت‌روزه بوده ارائه دادیم و دیدگاه‌های آمریکایی‌ها را در مقابلش شنیدیم؛ الان مشغول بررسی آن‌ها هستیم و فکر می‌کنم ظرف چند روز پاسخ می‌دهیم.»
عباس عراقچی: ما طرح‌مان را که تحت عنوان طرح هفت‌روزه بوده ارائه دادیم و دیدگاه‌های آمریکایی‌ها را در مقابلش شنیدیم؛ الان مشغول بررسی آن‌ها هستیم و فکر می‌کنم ظرف چند روز پاسخ می‌دهیم
با این حال، لحن خوش‌بینانه دستگاه سیاست خارجی با مواضع فنی-امنیتی هم‌پوشانی کاملی ندارد. محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، امروز با لحنی صریح هرگونه عقب‌نشینی از غنی‌سازی را رد کرد و گفت: «غنی‌سازی جزء لاینفک فرایند هسته‌ای است و به هیچ وجه آن را کنار نمی‌گذاریم. مگر می‌شود که شما نقطه آغاز فرایند را نداشته باشی، بعد ادعا کنی که صنعت هسته‌ای داری؟»
محمد اسلامی: غنی‌سازی جزء لاینفک فرایند هسته‌ای است و به هیچ وجه آن را کنار نمی‌گذاریم. مگر می‌شود که شما نقطه آغاز فرایند را نداشته باشی، بعد ادعا کنی که صنعت هسته‌ای داری؟
این موضع‌گیری اسلامی واکنشی مستقیم به شروط مطرح‌شده از سوی واشنگتن ارزیابی می‌شود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اخیراً در مصاحبه‌ای با رویترز اظهار کرده بود که واشنگتن به وعده‌های کلامی بسنده نخواهد کرد و پایان جنگ مشروط به کاهش معنادار و عملیاتی ظرفیت غنی‌سازی، به‌ویژه متوقف کردن سوخت ۶۰ درصدی است. ونس اظهار داشت که اگر ایران به دنبال سلاح هسته‌ای نیست، نیازی به غنی‌سازی با درصد بالا ندارد.
جی‌دی ونس: واشنگتن به وعده‌های کلامی بسنده نخواهد کرد و پایان جنگ مشروط به کاهش معنادار و عملیاتی ظرفیت غنی‌سازی، به‌ویژه متوقف کردن سوخت ۶۰ درصدی است
در این میان، شکاف میان مواضع نهادهای مختلف در داخل ایران نیز بر ابهامات افزوده است؛ در حالی که مسعود پزشکیان پیش‌تر در مصاحبه با فاکس‌نیوز از آمادگی مشروط تهران برای رقیق‌سازی اورانیوم ۶۰ درصدی و پذیرش بازرسی‌ها جهت بازگشت به «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» سخن گفته بود، اصرار امروز سازمان انرژی اتمی بر تثبیت غنی‌سازی، نشان می‌دهد تهران مایل نیست اهرم‌های هسته‌ای خود را پیش از دریافت امتیازات ملموس اقتصادی و لغو محاصره روی میز واگذاری بگذارد.
نزاع بر سر دامنه مذاکرات: پرونده هرمز یا محدودسازی هسته‌ای؟
علاوه بر سطوح غنی‌سازی، چالش اصلی در حال حاضر ناهماهنگی بنیادین در دستور کار مذاکرات است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اخیراً اعلام کرد اگرچه پیشنهادهای آمریکا مشخصاً بر مباحث هسته‌ای متمرکز بوده، اما تهران موضع خود را تفکیک کرده و تمرکزش در مرحله کنونی صرفاً بر موضوع تنگه هرمز و رفع توقیف‌ها و تنش‌های دریایی است.
در مقابل، واشنگتن پرونده هرمز را جدای از برنامه هسته‌ای نمی‌داند. فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که در ۲۸ خرداد برای ایجاد دوره‌ای ۶۰ روزه از مذاکرات منعقد شده بود و سپس با درگیری‌های دریایی تیرماه از میان رفت، نشان داد که تعلیق مقطعی درگیری بدون حل ریشه‌های مناقشه اتمی، عمر کوتاهی خواهد داشت. با این وجود، تحرکات منطقه‌ای برای احیای همین تفاهم در جریان است؛ ژنرال احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان، اخیراً اعلام کرد که اسلام‌آباد همچنان در تلاش است تا با ایفای نقش میانجی و ارتباط با طرفین، از گسترش منازعه جلوگیری کرده و شکاف‌ها را به سوی یک راه‌حل مذاکره‌شده هدایت کند.
تحلیل معادله قدرت؛ بن‌بست تحمیل اراده سیاسی
رسانه «نورنیوز» در تهران در تحلیلی از آخرین وضعیت جنگ و با استناد به آرای جان مرشایمر، نظریه‌پرداز واقع‌گرایی، به بررسی شکاف راهبردی موجود در سیاست‌های آمریکا پرداخته است. به نوشته این رسانه، هسته اصلی چالش کنونی، فاصله میان «توانایی وارد آوردن خسارت نظامی-اقتصادی» و «توانایی وادار کردن طرف مقابل به تغییر رفتار سیاسی» است.
بر اساس این تحلیل، راهبرد واشنگتن بر این فرض بنا شده که محاصره دریایی و تهدید نظامی در نهایت تهران را متقاعد می‌کند که هزینه مقاومت بیشتر از پذیرش شروط آمریکا است. اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که نابودی زیرساخت‌ها یا محاصره اقتصادی، هرچند خسارات بسیار سنگینی بر اقتصاد ایران و معیشت مردم تحمیل کرده، لزوماً به تسلیم سیاسی نمی‌انجامد. کشوری که فشار خارجی را تهدیدی برای بقای ساختار سیاسی خود بداند، وارد محاسبه کلاسیک هزینه و فایده اقتصادی نخواهد شد و ممکن است برای فرار از بن‌بست، به اهرم‌های تلافی‌جویانه در آبراه حیاتی هرمز روی آورد؛ عاملی که رشد قیمت جهانی نفت به بالای ۱۰۰ دلار را به همراه داشته است.
با این حال، این تحلیل از یک جهت متوجه تهران نیز هست؛ تبدیل شدن منازعه به یک جنگ فرسایشی، در صورتی که با مدیریت بحران اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری‌های معیشتی همراه نشود، می‌تواند تاب‌آوری داخلی را به‌شدت فرسایش دهد. قدرت پایدار تنها در بازدارندگی نظامی و کنترل تنگه هرمز خلاصه نمی‌شود، بلکه به حفظ ثبات اجتماعی و پایداری ساختار اقتصادی وابسته است.
چشم‌انداز پیش‌رو
مجموع رویدادهای امروز تصویری از یک بازی با حاصل‌جمع صفر را ترسیم می‌کند. پیام تعویق حمله از سوی ترامپ تا سوم نوامبر، بیش از آنکه نشانه تنش‌زدایی پایدار باشد، یک مکث محاسباتی با انگیزه‌های انتخاباتی در واشنگتن است. در سوی دیگر، موضع امروز عراقچی مبنی بر پاسخ‌گویی ظرف چند روز آینده نشان می‌دهد تهران هنوز کانال دیپلماسی را مسدود نمی‌بیند، اما خط قرمزی که محمد اسلامی پیرامون تثبیت غنی‌سازی ترسیم کرد، اثبات می‌کند که دست دیپلمات‌ها برای دادن امتیازات بنیادین بسته است. دیپلماسی در این مرحله تنها در صورتی شانس بقا خواهد داشت که فراتر از تاکتیک‌های خرید زمان، راهکاری برای توازن میان مطالبات امنیتی واشنگتن و رفع واقعی محاصره اقتصادی ایران بیابد.
- «هرمز» میان دو روایت؛ آیا ایران کنترل این گذرگاه حیاتی را از دست داده است؟
- معترضان در دیاربکر ترکیه خواستار آزادی اوجالان و اجرای حق امید شدند
- هشدار کارشناسان سازمان ملل درباره افزایش اعدام‌ها در ایران
- آزمون اجباری امر به معروف برای استادان دانشگاه قندهار افغانستان
- خطر اجرای حکم اعدام برای هشت ورزشکار در ایران
