پرونده هستهای ایران وارد مرحله تازهای از ابهام شده است؛ پس از آنکه آژانس بینالمللی انرژی اتمی اذعان کرد توانایی خود برای راستیآزمایی مستقل درباره سرنوشت بخش مهمی از ذخایر اورانیوم غنیشده را از دست داده است؛ آن هم در حالی که بازرسان این نهاد همچنان از تأسیسات اصلی هستهای که هدف بمباران قرار گرفتهاند، دور ماندهاند.
آژانس میگوید مسئله فقط دانستن محل نگهداری مواد نیست، بلکه از زمان آغاز جنگ در ژوئن/خرداد ۲۰۲۵، توان این نهاد برای بازسازی یک سابقه قابل اتکا از جابهجایی ذخایر هستهای نیز محدود شده است. این وضعیت در حالی رخ میدهد که ایران همزمان با فشارهای نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی روبهرو است، مسیر مذاکرات با ایالات متحده همچنان شکننده مانده و کشورهای اروپایی نیز برای نگه داشتن پرونده ایران در دستور کار شورای امنیت تلاش میکنند.
تهران میگوید در پی دستیابی به سلاح هستهای نیست، اما آژانس و کشورهای غربی بر این باورند که سطح غنیسازی ایران، حجم ذخایر آن و محدودیتهای اعمالشده بر بازرسیها، احیای یک نظام نظارتی کامل را به ضرورتی فوری تبدیل کرده است.
سطح بالای غنیسازی
آژانس بینالمللی انرژی اتمی هشدار داده است که ادامه جلوگیری از دسترسی بازرسانش به تأسیسات هستهای ایران، وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده را در هالهای از ابهام نگه میدارد و از منظر اشاعه هستهای مایه نگرانی است.
در گزارش محرمانه ۱۱ صفحهای که آژانس این هفته میان کشورهای عضو توزیع کرد، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، گفت این نهاد نمیتواند حجم کنونی ذخایر، ترکیب آن یا محل نگهداری آن را مشخص کند و همچنین قادر نیست راستیآزمایی کند که آیا ایران فعالیتهای غنیسازی اورانیوم را متوقف کرده است یا نه. گروسی از تهران خواست با «بیشترین فوریت ممکن» اجازه بازگشت بازرسان به تأسیسات هستهای را بدهد و تأکید کرد مشکلات مرتبط با این پرونده باید از طریق یک توافق دیپلماتیک بلندمدت و قابل راستیآزمایی حلوفصل شود.
نقطه آغاز اصلی این بحران به ۱۳ ژوئن/خرداد ۲۰۲۵، همزمان با شروع تشدید تنش میان اسرائیل و ایران، بازمیگردد. آژانس در آن زمان مجموع ذخایر اورانیوم غنیشده را حدود ۹,۸۷۴.۹ کیلوگرم برآورد کرده بود که از این میزان، ۴۴۰.۹ کیلوگرم تا سطح ۶۰ درصد، ۱۸۴.۱ کیلوگرم تا سطح ۲۰ درصد و بیش از ۶ هزار کیلوگرم تا سطح ۵ درصد غنیسازی شده بود. از آن تاریخ، رقم ۴۴۰.۹ کیلوگرم همچنان برآورد مرجع آژانس باقی مانده است، زیرا این نهاد نتوانسته راستیآزماییهای میدانی لازم برای بهروزرسانی آن را انجام دهد.
مقدار اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا بسیار به سطح غنیسازی مورد استفاده در تولید سلاح هستهای نزدیک است. آژانس برآورد میکند که این مقدار، اگر به سطوح بالاتر غنیسازی شود، بر اساس معیار محاسباتی این نهاد میتواند مواد کافی برای حدود ۱۰ سلاح هستهای فراهم کند.
اما این برآوردها به این معنا نیست که آژانس در حال حاضر از مقدار واقعی موجود یا محل دقیق آن اطلاع دارد. تحلیلی از مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی نشان میدهد که حدود ۲۶۵ تا ۲۸۷ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد ممکن است در تونلهای اصفهان باشد و برآوردهایی نیز از وجود مقادیر بیشتری در فردو و نطنز حکایت دارد، بیآنکه امکان راستیآزمایی میدانی این ارقام وجود داشته باشد.
در مارس/اسفند ۲۰۲۶، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، گفت بخش بزرگی از این مقدار به احتمال زیاد در داخل یک مجموعه تونلی در اصفهان قرار داشته و به نظر میرسد این تونلها از حملات جان سالم به در بردهاند، در حالی که آژانس هیچ نشانهای ندیده است که انتقال این مواد از آنجا را تأیید کند.
شکاف در ردیابی فعالیت هستهای
مشکل آژانس به آنچه «تداوم آگاهی» مینامد بازمیگردد؛ یعنی توانایی ردیابی مواد هستهای از زمان آخرین راستیآزمایی میدانی. به دلیل توقف بازرسیها، آژانس دیگر نمیتواند تغییرات ایجادشده در ذخایر از ژوئن/خرداد ۲۰۲۵ به این سو را با همان سطح اطمینانی که پیش از جنگ در اختیار داشت، مشخص کند. آژانس تأکید میکند که از دست رفتن این تداوم، به معنای اثبات ناپدید شدن یا استفاده از مواد نیست، اما شکافی ایجاد میکند که بدون دسترسی مستقیم به تأسیسات و ذخایر، قابل جبران نیست.
این وضعیت همزمان با کاهش همکاری ایران با آژانس پس از جنگ رخ داد. بازرسان از سایتهای ایران خارج شده بودند و تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان همچنان خارج از پوشش کامل بازرسی میدانی باقی ماندند. در فوریه/بهمن ۲۰۲۶، آژانس ناچار شد برای پیگیری برخی نشانهها در اصفهان، از جمله رفتوآمد منظم خودروها در نزدیکی یک تأسیسات ذخیره مواد، به تصاویر ماهوارهای تجاری تکیه کند؛ زیرا بازرسان امکان ورود به این سایت را نداشتند.
در سطح دیپلماتیک نیز سه کشور اروپایی، بریتانیا، فرانسه و آلمان، در سپتامبر/شهریور ۲۰۲۵ با متهم کردن تهران به عمل نکردن به تعهدات هستهای خود، از طریق سازوکار «اسنپبک» تحریمهای سازمان ملل متحد علیه ایران را دوباره اعمال کردند. فرانسه که در سپتامبر جاری ریاست شورای امنیت را بر عهده دارد، در حال آمادهسازی برای بررسی تمدید مأموریت تیم ناظر بر تحریمها است؛ اقدامی که با مخالفت روسیه و چین روبهرو است.
به این ترتیب، مسئله اورانیوم غنیشده به بخشی از بحرانی گستردهتر درباره امکان راستیآزمایی بینالمللی خودِ برنامه هستهای ایران تبدیل شده است. هرچه غیبت بازرسان طولانیتر شود، شکاف میان آنچه آژانس پیش از جنگ درباره ذخایر میدانست و آنچه اکنون میتواند درباره وضعیت فعلی آن اثبات کند، بیشتر میشود؛ موضوعی که ازسرگیری بازرسیها را به محور هر مسیر مذاکراتی آینده میان تهران و واشینگتن تبدیل میکند.
- آژانس بینالمللی انرژی اتمی: تهران باید اجازه بازگشت بازرسان بینالمللی را بدهد
- ترامپ: سوریه خود را جایگزین هرمز معرفی میکند؛ آیا بحران به «نعمت» تبدیل میشود؟
- با حمایت ایران و در سایه سکوت معترضان؛ «جبریل الحوثی» تنها نامزد جانشینی پدرش شد
- سد ۱۵ میلیون تومانی مقابل نیمکتها؛ مشقِ «مهر» چگونه از جیب خانوادهها سبقت گرفت؟
- کمیته برنامههای درسی کُردی به «الحل نت»: بهزودی مؤسسه تربیت معلم زبان کُردی در حسکه و عفرین راهاندازی میشود
