تحرکات دیپلماسی منطقه‌ای برای پایان دادن به دور تازه درگیری‌ها میان ایران، ایالات متحده و اسرائیل بار دیگر شتاب گرفته است. تازه‌ترین تحول در این مسیر، سفر هیئت قطری به تهران و ارائه پیش‌نویس طرحی برای تنش‌زدایی مرحله‌ای است؛ طرحی که هرچند در محافل رسانه‌ای به عنوان ابتکاری تازه برای توقف جنگ مورد توجه قرار گرفته، اما از سوی منابع مطلع در تهران با واکنشی سرد و توأم با بی‌اعتمادی روبه‌رو شده است. هم‌زمانی این پیشنهاد با فشارهای نظامی، محاصره بنادر و تحرکات موازی دیپلماتیک با حضور بازیگرانی چون پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی، پیچیدگی این معادله را دوچندان کرده است.
جزئیات طرح دوحه؛ سازوکار هفت‌روزه اعتمادسازی
بر اساس گزارش‌هایی که ابتدا خبرگزاری رویترز منتشر کرد و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های داخلی از جمله «عصر ایران»، «تابناک» و «انتخاب» داشت، هیئت میانجی‌گر قطری در سفر اخیر خود به تهران، پیش‌نویسی حاوی یک جدول زمانی هفت‌روزه را به مقام‌های ایرانی تسلیم کرده است.
طبق این سازوکار پیشنهادی، دو طرف باید در قالب یک برنامه گام‌به‌گام و روزانه، اقداماتی را در جهت اعتمادسازی متقابل و کاهش سطح تنش‌های نظامی آغاز کنند؛ فرآیندی که امکان اجرای آن از اوایل هفته آینده مطرح شده و قرار است چندین کشور نیز به عنوان ضامن اجرای مفاد آن عمل کنند.
این ابتکار در شرایطی روی میز قرار گرفته که پیش از نشست روز یکشنبه در تهران، گزارش‌ها از نگرانی جدی پیرامون احتمال ازسرگیری حملات نظامی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، علیه اهدافی در ایران حکایت داشت؛ متغیری که نشان می‌دهد این بسته دیپلماتیک در بستری از «دیپلماسی اجبار» و تحت فشار شدید میدانی به تهران عرضه شده است.
موضع تهران: «ایده‌های غیرقابل قبول»، نه یک پیشنهاد
با وجود انتشار خبر ارائه این پیش‌نویس، واکنش اولیه تهران فاصله‌ای معنادار با خوش‌بینی‌های اولیه داشت. یک مقام ارشد ایرانی حاضر در گفت‌وگوها در واکنش به گزارش رویترز، طرح دوحه را فاقد ویژگی‌های یک «پیشنهاد جامع» دانست و تأکید کرد که قطر صرفاً «ایده‌هایی غیرقابل قبول» مطرح کرده است. این مقام تصریح کرد که سیاست اصولی تهران مبنی بر «عدم نشان دادن هیچ‌گونه انعطاف در خصوص پرونده هسته‌ای» کماکان به قوت خود باقی است.
رسانه‌های داخلی ایران نظیر پایگاه تحلیلی «عصر ایران» با تمرکز بر این موضع‌گیری گزارش دادند که گنجاندن پرونده هسته‌ای در مراحل اولیه هرگونه توافق آتش‌بس، خط قرمزی است که تهران حاضر به عبور از آن نیست. به باور تصمیم‌گیران سیاست خارجی در تهران، واشنگتن تلاش می‌کند از بحران نظامی جاری و تنگناهای اقتصادی به عنوان اهرمی برای کشاندن ایران به مصالحه هسته‌ای بهره‌برداری کند؛ رویکردی که تهران آن را نامتقارن ارزیابی کرده و تا پیش از برچیده شدن اهرم‌های فشار، حاضر به ورود به آن نیست.
محاصره اقتصادی در برابر پرونده هسته‌ای
ریشه اصلی بن‌بست کنونی، شکاف عمیق میان اولویت‌ها و شروط دو طرف برای ورود به مذاکرات پایدار است. تهران اعلام کرده است که پیش از هرگونه تعهد جدید، باید شرایط مشخصی، از جمله پایان محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده؛ لغو محدودیت‌ها و تحریم‌های صادرات نفت، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده محقق شود.
ایران چند هفته قبل نیز با تکیه بر الگوی تفاهم ژوئن گذشته، طرحی هفت‌روزه ارائه داده بود که بر اساس آن در ازای بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران، واشنگتن باید محاصره بنادر را لغو می‌کرد تا مسیر ازسرگیری مذاکرات سیاسی هموار شود. اما این طرح از سوی دونالد ترامپ رد شد. رئیس‌جمهوری آمریکا محاصره دریایی و تحریم‌های نفتی را «اهرم‌های کارآمد فشار حداکثری» توصیف کرده و تأکید ورزیده بود که مذاکره بر سر تنگه هرمز دیگر اولویتی مستقل محسوب نمی‌شود.
در مقابل، دولت آمریکا به همراه مواضع مقاماتی چون جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، پافشاری می‌کند که کاهش سطح غنی‌سازی اورانیوم و مهار زیرساخت‌های هسته‌ای ایران باید در صدر جدول زمانی هر توافقی قرار گیرد. هم‌زمان، مقامات قطری نیز در جریان دیدار مسکو میان رئیس‌جمهور ایران و امیر قطر اعلام کردند که انتظار دارند تهران با توقف تهدیدات منطقه‌ای و بازگشایی کامل تنگه هرمز، حسن نیت نشان دهد؛ مطالبه‌ای که از نگاه تهران، چشم‌پوشی از اهرم‌های بازدارنده پیش از کسب امتیازات ملموس اقتصادی تلقی می‌شود.
تکثر کانال‌های میانجی‌گری؛ رقابت یا هم‌پوشانی؟
هم‌زمان با ابتکار قطر، تحرکات دیپلماتیک گسترده‌تری در جریان است که از وجود کانال‌های موازی حکایت دارد. بر اساس گزارش خبرگزاری «تابناک»، نشست چهارجانبه تهران با حضور عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان، خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان سعودی و ابراهیم کالین رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، بعد تازه‌ای به این تحرکات بخشیده است.
گزارش‌ها حاکی از آن است که عاصم منیر نیز با تأیید تلویحی واشنگتن، طرحی جداگانه را برای توقف درگیری‌ها روی میز گذاشته است. با توجه به سابقه میانجی‌گری موفقیت‌آمیز اسلام‌آباد در توقف جنگ ۴۰ روزه اسفندماه گذشته میان ایران و ائتلاف آمریکایی-اسرائیلی، تهران به کانال‌های منطقه‌ای با پشتوانه توافقات چندجانبه توجه بیشتری نشان می‌دهد، هرچند که هنوز میزان هم‌پوشانی طرح پاکستان با پیش‌نویس قطر در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
دوراهی راهبردی میان تنش‌زدایی و حفظ اهرم‌ها
نگاه تحلیلی به رخدادهای اخیر نشان می‌دهد که ابتکار هفت‌روزه قطر با چالشی ماهوی روبه‌روست: از سویی واشنگتن و تل‌آویو با تکیه بر بازدارندگی نظامی و انسداد دریایی، در پی امتیازگیری هسته‌ای پیش از کاهش فشارهای اقتصادی هستند. از سوی دیگر، تهران کاهش تنش را صرفاً در چارچوبی می‌پذیرد که به بقای شریان‌های تجاری، رفع محاصره بنادر و احیای جریان صادرات انرژی بینجامد؛ بدون آنکه برنامه هسته‌ای را ذیل آتش جنگ وارد معامله کند.
توصیف طرح قطر به عنوان «ایده‌هایی غیرقابل قبول» از زبان منابع ایرانی نشان می‌دهد که تهران بسته پیشنهادی دوحه را واجد توازن لازم میان داده‌ها و ستانده‌ها نمی‌داند. با این حال، تعهد طرفین به بررسی طرح تا پایان هفته، از باز ماندن پنجره شکننده دیپلماسی حکایت دارد. سرنوشت این طرح بیش از آنکه به جدول زمانی هفت‌روزه وابسته باشد، به این امر بستگی دارد که آیا واشنگتن حاضر به تعدیل فشار حداکثری بر شریان‌های تجاری ایران خواهد شد، یا تهران ناگزیر می‌شود با پذیرش خطرات امنیتی، مقاومت در برابر این شروط را تا آزمودن دوباره اهرم‌های نظامی ادامه دهد.
- تصاعد احکام اعدام و نقض حقوق اقلیت‌ها؛ موج تازه سرکوب در ایران
- تلاش‌های دیپلماتیک در اقلیم کردستان برای راه‌اندازی میز مذاکره میان تهران و احزاب مخالف کُرد
- از ادعای انتظار ۲۷ ساله تا برآورد ۱۰۴ ساله مسکن؛ واقعیت‌های معیشتی مزدبگیران در ترازوی آمار
- دیپلماسی بیانیه‌ها و ژئوپلیتیک منافع؛ پیامدهای ورود کانادا به مناقشه جزایر سه‌گانه خلیج فارس
- مخمصه راهبردی در خلیج فارس؛ آیا درگیری ایران و آمریکا به سوی جنگی فرسایشی می‌رود؟
