«به نظر می‌رسد مذاکراتی که عراقچی انجام می‌دهد، بدون هماهنگی با مسیری است که در حاکمیت نظام تعریف شده است.» این عبارت صریح احمد آریایی‌نژاد، نماینده ملایر در مجلس، بازتاب‌دهنده بحرانی فراتر از مناقشات جناحی معمول و ورود به حوزه اصطکاک میان نهادهای تصمیم‌ساز عالی و کارگزاران اجرایی سیاست خارجی است. این نماینده مجلس در گفت‌وگو با پایگاه خبری دیده‌بان ایران، با زیر سؤال بردن مشروعیت روندهای جاری مذاکرات تصریح کرد: «ابتدا باید در داخل کشور مورد توافق همگانی قرار بگیرد و بعد برای مذاکره برویم، نه اینکه ابتدا مذاکره کنیم و بعد به توجیه آن بپردازیم.» این ادعای بنیادین مبنی بر عدول وزارت امور خارجه از نقشه راه مصوب نظام، زمینه‌ساز بحران سیاسی تازه‌ای شده که اگرچه در قالب جمع‌آوری امضا برای استیضاح عباس عراقچی نمود یافته، اما مغز استدلال منتقدان بر عدم انطباق مانورهای دیپلماتیک با دستورالعمل‌های بالادستی متمرکز است.
پرونده هسته‌ای و مسکو؛ خط قرمز توافقات ناهماهنگ
بارزترین نمونه‌ای که منتقدان برای اثبات «پیشبرد مذاکرات خارج از مدار حاکمیت» مطرح می‌کنند، مباحث مرتبط با آینده چرخه سوخت و ذخایر غنی‌شده است. در واکنش به گزارش‌ها درباره آمادگی مسکو برای دریافت اورانیوم غنی‌شده از ایران، آریایی‌نژاد با موضعی تهاجمی گفت: «این‌ها مذاکرات آن‌ها است؛ تصمیم‌گیرنده ما هستیم، نه آن‌ها. دیگر آن زمان گذشته که آن‌ها تصمیم بگیرند و بقیه مجبور باشند از تصمیمات آن‌ها تبعیت کنند.»
در واکنش به گزارش‌ها درباره آمادگی مسکو برای دریافت اورانیوم غنی‌شده از ایران، آریایی‌نژاد با موضعی تهاجمی گفت: «این‌ها مذاکرات آن‌ها است؛ تصمیم‌گیرنده ما هستیم، نه آن‌ها. دیگر آن زمان گذشته که آن‌ها تصمیم بگیرند و بقیه مجبور باشند از تصمیمات آن‌ها تبعیت کنند.»
به باور این نماینده مجلس، طرح هرگونه ایده برای خروج مواد هسته‌ای یا واگذاری کارت‌های برنده کشور، نه مورد تأیید رهبری است و نه در چارچوب مبانی هویتی نظام می‌گنجد. او تأکید دارد که چنین رویکردهایی، محصول رفتارهای «سینوسی و پارادوکسی» تیم دیپلماسی است که گاه از موضع اقتدار و گاه از موضع ضعف عمل کرده و پیش از حصول اجماع داخلی بر سر خطوط قرمز، در میزهای بین‌المللی تعهداتی ایجاد می‌کنند که پس از بازگشت ناچار به توجیه آن در برابر ساختار می‌شوند.
ادعای تخطی از پروتکل‌ها و تصمیمات امنیتی
این نقد تنها به اظهارات نماینده ملایر محدود نمانده است؛ سخنان سایر چهره‌های مجلس در رسانه‌های داخلی ایران نشان می‌دهد که فرضیه «تخطی از شروط ابلاغی حاکمیت» به محور مشترک منتقدان بدل شده است:
دور زدن دستورالعمل مذاکره غیرمستقیم: عباس بیگدلی، نماینده تاکستان، با استناد به مباحث مطروحه در شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد قرار نظام بر این بوده که پیام‌های ایران در نیویورک صرفاً از طریق واسطه‌ها منتقل شود، اما تیم وزارت خارجه بدون شفاف‌سازی و ظاهراً بدون مجوز اقدام به برگزاری جلسات مستقیم با طرف‌های آمریکایی کرده است.
دیدارهای جنجالی و خطاهای محاسباتی: محمد معتمدی‌زاده، نماینده سیرجان، دیدار پرحاشیه با چهره‌هایی نظیر استیو ویتکاف در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل را نمونه‌ای از مواضعی دانسته که بدون هماهنگی لازم صورت گرفته و حاوی سیگنال ضعف بوده است. برخی نمایندگان این اقدامات را به ارزیابی‌های غلط وزارت خارجه مرتبط دانسته و مدعی‌اند این رویکرد به غافلگیری‌های امنیتی دامن زده است.
اثرگذاری منفی بر اهرم‌های ژئوپلیتیک: محمدتقی نقدعلی، نماینده خمینی‌شهر، ابعاد این ناهماهنگی را به سیاست‌های انرژی بسط داده و معتقد است دستگاه دیپلماسی خلاف جهت‌گیری‌های راهبردی نظام حرکت می‌کند؛ به طوری که انتشار مصاحبه‌ها و پیام‌های تنش‌زدایانه عراقچی در نیویورک مانع از جهش طبیعی قیمت جهانی نفت شد و فشار اقتصادی مدنظر نظام بر غرب را بی‌اثر کرد.
استیضاح به مثابه اهرم مهار
در بستر این تلقیِ فراگیر از رفتار خودمختارانه دستگاه دیپلماسی، سازوکار نظارتی پارلمان به مرحله فعال‌سازی «استیضاح» رسیده است. با انتشار فهرست امضاکنندگان توسط محمود نبویان، ۳۵ نماینده مجلس آمادگی خود را برای کشاندن وزیر خارجه به صحن علنی اعلام کردند؛ اقدامی که چهره‌هایی چون امیرحسین ثابتی، علی خضریان، مهدی کوچک‌زاده و کامران غضنفری پای آن را امضا کرده‌اند.
آریایی‌نژاد: برخی می‌گویند اکنون وقت استیضاح نیست، اما باید توجه داشت که اگرچه در شرایط جنگی قرار داریم، در همین شرایط نیز دادگاه صحرایی وجود دارد
اگرچه ناظران استیضاح وزیر خارجه در مقطع پرالتهاب منطقه‌ای را پرهزینه ارزیابی می‌کنند، اما نگاه امضاکنندگان اساساً بر مهار آن چیزی متمرکز است که آن را «حرکت در مسیر غیرمصوب» می‌دانند. آریایی‌نژاد در توجیه این اقدام تا آنجا پیش رفته که گفته است: «برخی می‌گویند اکنون وقت استیضاح نیست، اما باید توجه داشت که اگرچه در شرایط جنگی قرار داریم، در همین شرایط نیز دادگاه صحرایی وجود دارد.» او همچنین یادآور شده که استیضاح صرفاً به معنای عزل نیست، بلکه پاسخی به مطالبه عمومی برای شفاف‌سازی رفتارهایی است که با تعهدات اولیه وزیر—از جمله ادامه خط‌مشی حسین امیرعبداللهیان—همخوانی ندارد.
روایت تعاملی؛ دفاع از هماهنگی با ارکان بالادستی
در نقطه مقابل این اتهامات، حامیان تعامل با دولت و هیئت دیپلماتیک، ادعای فقدان هماهنگی را رد کرده و بر پیوستگی کامل اقدامات با نهادهای حاکمیتی اصرار دارند. به گزارش خبرگزاری رسمی «ایرنا»، حسن قشقاوی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سخنگوی مجمع نمایندگان تهران، پس از نشست مشترک با عراقچی، فضا را مثبت و مبتنی بر همکاری ارزیابی کرد. به گفته قشقاوی، وزیر امور خارجه گزارش تفصیلی از ۴۲ ملاقات در نیویورک، گفت‌وگوهای رئیس‌جمهور، سازوکارهای خنثی‌سازی تحریم‌ها و راهبرد همسایگی ارائه کرده است؛ گزارشی که به تعبیر این بخش از بهارستان نشان‌دهنده انطباق کامل تحرکات با مصالح عالیه کشور در شرایط حساس کنونی است.
اصطکاک بی‌پایان کارگزار و ساختار
طرح ادعای «مذاکره بدون هماهنگی با حاکمیت» بیانگر چالش مزمن ساختار تصمیم‌گیری سیاست خارجی در ایران است:
نخست، مرز مبهم میان «اختیار دیپلماتیک برای مانور» و «خطوط قرمز از پیش‌تعیین‌شده». در نظام تصمیم‌گیری ایران، همواره این تعارض وجود داشته که آیا دیپلمات‌ها مجری جزءبه‌جزء دستورالعمل‌ها هستند یا مجاز به انعطاف تاکتیکی در حین چانه‌زنی می‌باشند. هر زمان که دستگاه دیپلماسی کوشیده از پنجره‌های فرصت برای تنش‌زدایی بهره ببرد، با اتهام خروج از ریل نظام روبه‌رو شده است.
دوم، منازعه بر سر مرجعیت تفسیر تصمیمات نظام؛ در حالی که وزارت امور خارجه خود را هماهنگ با شورای عالی امنیت ملی و نهادهای راهبردی می‌داند، گروهی از نمایندگان مجلس با تعاریف خاص خود از بازدارندگی، هرگونه نشانه‌ای از تعامل را انحراف از آرمان‌ها تلقی می‌کنند.
در نهایت، تبدیل شدن ادعای ناهماهنگی مذاکرات به سرخط نزاع‌های داخلی، حامل این پیام به طرف‌های خارجی است که توافق‌ها یا حتی پیام‌های ردوبدل‌شده از سوی هیئت‌های رسمی، با مقاومت ساختاری در کانون‌های قدرت داخل کشور روبه‌رو است؛ وضعیتی که بیش از هر سازوکار پارلمانی، توان مانور و اعتبار دیپلماسی جمهوری اسلامی را در حساس‌ترین بزنگاه‌ها محدود می‌سازد.
- گسست در راهبرد دیپلماسی؛ اتهام «مذاکره بدون هماهنگی با حاکمیت نظام» بر پیشانی وزارت امور خارجه ایران
- سقوط قدرت خرید و انسداد زنجیره تأمین؛ پوشاک زمستانه چگونه از سبد معیشت خارج شد؟
- رد سناریوی هسته‌ای و نیروی زمینی؛ بازتعریف ابعاد تنش نظامی میان واشنگتن و تهران
- بانک مرکزی لبنان مجوز فعالیت بانک صادرات ایران را لغو کرد
- آمریکا در حال بررسی استفاده از «مادرِ بمب‌ها» علیه زیرساخت‌های ایران؛ آیا این اقدام پایان جنگ را رقم می‌زند؟
