در پی اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مبنی بر بی‌نیازی واشینگتن به توافق با تهران و احتمال ازسرگیری فوری حملات نظامی، تنش‌های میدانی در خلیج فارس بار دیگر تشدید شده است. رسانه‌های رسمی ایران از حمله به مواضعی در بندر سیریک در شامگاه پنج‌شنبه ۲۱ آبان خبر دادند؛ رخدادی که ساعاتی بعد با ادعای سپاه پاسداران درباره انهدام یک رادار آمریکایی در بحرین و انفجار یک کشتی حمل گاز در شرق تنگه هرمز همراه شد. این تحولات در حالی رقم می‌خورد که تلاش‌های دیپلماتیک هفته‌های اخیر به بن‌بست رسیده است.
بن‌بست دیپلماتیک و تغییر لحن کاخ سفید
طی هفته‌های گذشته، گفت‌وگوهای غیرمستقیم با میانجی‌گری قطر و مکاتبات جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در جریان بود؛ اما مواضع اخیر نشان داد فاصله مطالبات دو طرف همچنان پرنشدنی است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیئت مذاکره‌کننده ایران، دو روز پیش اعلام کرد تهران پاسخ «روشن و شفافی» داده اما واشینگتن واکنش رسمی ارائه نکرده است. او بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکره را منوط به پذیرش «شروط هفت‌گانه» ایران دانست.
در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پیشنهادهای ایران را «مضحک» خواند و بر کارایی محاصره دریایی و کارزار «طرد اقتصادی» تأکید کرد. با این حال، دونالد ترامپ شامگاه پنج‌شنبه در شبکه «تروث سوشیال» نوشت واشینگتن دیگر نیازی به توافق ندارد؛ زیرا به ادعای او، آمریکا صدها میلیارد دلار از دارایی‌ها و تنگه هرمز را در اختیار دارد. ترامپ در گفت‌وگو با «سیلم نیوز» و هیو هیویت بر «پیروزی کامل» تأکید کرد، بقای حکومت ایران تا پایان دوره‌اش را شکست خود دانست و از احتمال صدور دستور حمله «همین حالا» سخن گفت. او همچنین در مصاحبه با استیون اسمیت مدعی شد به درخواست عربستان، قطر، کویت، امارات و بحرین از نابودی زیرساخت‌های انرژی، پل‌ها و صنایع ایران ظرف سه روز خودداری کرده است؛ هرچند اذعان کرد افزایش قیمت بنزین ناشی از جنگ در شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای نقش داشته است.
بازگشت تنش میدانی؛ از سیریک تا بحرین و تنگه هرمز
شامگاه پنج‌شنبه ۲۱ آبان، پس از شنیده شدن صدای انفجار در بندر سیریک استان هرمزگان، خبرگزاری رسمی ایرنا به نقل از منابع رسمی تأیید کرد که «اهداف نظامی» در این منطقه هدف حمله قرار گرفته‌اند. ساعاتی بعد، روابط عمومی سپاه پاسداران با نسبت دادن این حمله هوایی به آمریکا، اعلام کرد یک «دکل مخابراتی» در سیریک مورد اصابت قرار گرفته است. تاکنون فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) مسئولیت این حمله را نپذیرفته است.
در واکنش به این رویداد، روابط عمومی سپاه بامداد جمعه ۲۲ آبان در بیانیه‌ای در رسانه‌های رسمی ایران مدعی شد نیروی هوافضای سپاه یک «رادار هشدار اولیه» آمریکا در جزیره بحرین را هدف قرار داده و منهدم کرده است. سپاه این اقدام را هشداری برای توقف آنچه «تحریکات هوایی و قاچاق نفت در تنگه هرمز» خواند، توصیف کرد. با این حال، مقام‌های آمریکایی و بحرینی هنوز وقوع این حمله یا انهدام رادار را تأیید نکرده‌اند. رویترز گزارش داد این نخستین ادعای حمله به تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه از اوایل سپتامبر است. در رخدادی موازی، نیروی دریایی سپاه اعلام کرد یک فروند کشتی حمل گاز مایع در شرق تنگه هرمز که با «حمایت جنگنده‌های آمریکایی» و بی‌توجهی به اخطارهای مرکز کنترل تردد قصد عبور از مسیر جنوبی را داشت، با مین دریایی برخورد کرده و منفجر شده است.
هشدارهای حقوقی و تهدید به گسترش جغرافیای درگیری
این تحولات با کارزار هشدارهای حقوقی و نظامی تهران همراه شده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز پنج‌شنبه در شبکه ایکس به کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکا هشدار داد هرگونه مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم در عملیات نظامی یا فشارهای اقتصادی علیه ایران، نقض بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد و قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی است و استناد به «آزادی کشتیرانی» یا «توافق‌های دوجانبه» مسئولیت آن‌ها را سلب نمی‌کند.
در بُعد نظامی نیز، محسن رضایی دو روز پیش از هدف قرار دادن «پایگاه‌های دوردست آمریکا» در صورت ازسرگیری حملات سخن گفت و سرلشکر ایزدی، جانشین فرمانده کل سپاه، بر آمادگی برای «پاسخ فوری بدون محدودیت جغرافیایی» تأکید کرد. تهران همچنین پایگاه‌های آمریکا در اروپا را «اهداف مشروع» خواند؛ تهدیدی که ترامپ در پاسخ به آن مدعی شد در صورت گسترش عملیات، موشک‌های دوربرد ایران منهدم خواهند شد.
شکاف روایت‌ها و معمای خروج از بحران
بررسی انتقادی این تحولات نشان می‌دهد جنگ هشت‌ماهه، که از نهم اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، در نقطه حساسی از تقابل روایت‌ها و بن‌بست راهبردی قرار گرفته است. نخستین نکته، تناقض آشکار در توصیف وضعیت میدانی و اقتصادی از سوی دو طرف است. در حالی که سنتکام مدعی کمک به صادرات یک‌ونیم میلیارد بشکه نفت از تابستان تاکنون است و ترامپ کنترل تنگه هرمز را در دست واشینگتن می‌داند، انفجار کشتی حامل گاز و استمرار ناامنی کشتیرانی شکنندگی این ادعا را نشان می‌دهد. در سوی مقابل، ناهمخوانی‌هایی نیز در روایت رسمی ایران دیده می‌شود؛ از جمله توصیف مواضع سیریک به عنوان «اهداف نظامی» توسط ایرنا در برابر تقلیل آن به «دکل مخابراتی» از سوی سپاه و طرح ادعای انهدام رادار بحرین بدون تأیید مستقل. ادعاهای ترامپ درباره تورم ۳۰۱ درصدی و پرداخت نشدن حقوق سربازان در ایران نیز در غیاب داده‌های مستقل، بخشی از جنگ روانی ارزیابی می‌شود.
در سطح کلان‌تر، گره زدن نتیجه جنگ به سرنوشت حاکمیت ایران از سوی واشینگتن و اصرار تهران بر هفت پیش‌شرط پیش از مذاکره، فضای مانور میانجی‌هایی چون قطر را به حداقل رسانده است. در این میان، کشورهای عربی خلیج فارس میان درخواست خویشتن‌داری از واشینگتن برای حفظ زیرساخت‌هایشان و قرار گرفتن زیر سایه هشدارهای حقوقی و نظامی تهران، در موقعیتی شکننده قرار دارند؛ وضعیتی که در نبود مکانیسم تنش‌زدایی واقعی، خطر بازگشت به درگیری گسترده‌تر را افزایش می‌دهد.
- از توقف گفت‌وگوها تا تبادل آتش در خلیج فارس؛ بازگشت تنش میدانی از سیریک تا بحرین و تنگه هرمز
- هشدار سنتکام به اسرائیل و کشورهای خلیج فارس درباره احتمال ازسرگیری جنگ با ایران
- رویارویی بنیامین نتانیاهو و گادی آیزنکوت بر سر احتمال حمله مجدد اسرائیل به ایران
- آمریکا نیازی بە توافق با ایران ندارد؛ دستور دونالد ترامپ بە معاونش برای کنار گذاشتن مذاکرات صلح با ایران
- چرخش در پارادایم بازدارندگی؛ پیامدها و ابعاد بیانیه مجلس خبرگان درباره خروج از NPT و اقتصاد جنگ
