در حالی که تنشهای نظامی میان ایران و ایالات متحده در ۴۸ ساعت گذشته به اوج خود رسید و دونالد ترامپ از «پایان تفاهم» سخن گفت، گزارشهای تازه نشاندهنده یک تحرک دیپلماتیک گسترده و چندجانبه برای جلوگیری از فروپاشی کامل توافقات اخیر است. سایت «اکسیوس» در گزارشی اختصاصی فاش کرده است که مجموعهای از میانجیهای منطقهای با محوریت قطر و پاکستان، تلاشهای فشردهای را برای مهار بحران و بازگرداندن طرفین به میز مذاکرات فنی آغاز کردهاند. این گزارش نشان میدهد که علیرغم تبادل آتش در خلیج فارس، «کانالهای فنی» میان تهران و واشینگتن همچنان باز مانده است.
ماموریت نجات؛ از دوحه تا اسلامآباد
گزارش اکسیوس حاکی از آن است که علاوه بر قطر و پاکستان، کشورهای ترکیه، مصر و عربستان سعودی نیز در تلاشند تا از تبدیل جرقههای فعلی به یک جنگ تمامعیار جلوگیری کنند. به گفته منابع منطقهای، این میانجیها معتقدند حملات اخیر در تنگه هرمز لزوماً منعکسکننده سیاست کلان تهران نیست، بلکه احتمالاً از سوی عناصری در داخل حاکمیت هدایت شده که قصد دارند با تضعیف تفاهمنامه موجود، مسیر دیپلماسی را مسدود کنند.
مقامات میانجی در روز چهارشنبه تماسهای متعددی با مقامات ایرانی و آمریکایی داشتهاند. هدف اصلی این رایزنیها در مرحله اول، توافق بر سر یک «آتشبس نانوشته» و کاهش تنشهای میدانی است تا در مرحله بعد، تاریخی برای ازسرگیری مذاکرات فنی تعیین شود. این در حالی است که ترامپ روز چهارشنبه در آنکارا مدعی شد تفاهم با ایران «تمام شده» است؛ اظهاراتی که تحلیلگران آن را بیشتر یک موضعگیری سیاسی در برابر نشست ناتو میدانند تا یک تصمیم نهایی راهبردی.
استراتژی «ضربه و مکث»؛ منطق نظامی واشینگتن
همزمان با تحرکات دیپلماتیک، مقامات امنیتی آمریکا در گفتوگو با سیانان، جزئیات بیشتری از رویکرد نظامی اخیر واشینگتن فاش کردهاند. یک مقام آمریکایی اعلام کرد که ایالات متحده به عمد پس از انجام حملات تلافیجویانه، عملیات خود را متوقف کرده است. این «مکث آگاهانه» با هدف فراهم کردن فضا برای میانجیگران منطقهای طراحی شده است.
با این حال، وضعیت بر روی زمین همچنان «پویا و متغیر» توصیف میشود. خلبانان ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» همچنان در وضعیت آمادهباش کامل به سر میبرند و تمرینات دفاعی و هجومی خود را به صورت شبانهروزی ادامه میدهند. واشینگتن تاکید دارد که فهرستی از اهداف احتمالی را به عنوان اهرم فشار حفظ کرده است تا در صورت شکست دیپلماسی، موج جدید حملات را آغاز کند.
مذاکرات فنی در میانه نبرد کلامی
یکی از کلیدیترین جنبههای بحران فعلی، تداوم گفتوگوهای فنی علیرغم درگیریهای نظامی است. یک مقام آمریکایی تایید کرده است که ایالات متحده همچنان به یافتن راه حل دیپلماتیک متعهد است و «گفتوگوهای فنی برای رسیدن به توافق هستهای» قطع نشده است.
این مقام مسئول، تفاهمنامه فعلی را یک سند «عملکردمحور» توصیف کرد که بر اساس آن، امتیازات هر طرف منوط به رفتار طرف مقابل است. از نگاه واشینگتن، اقدام ایران در باز نکردن کامل تنگه هرمز و حمله به کشتیهای غیرنظامی، نقض فاحش این تعهدات است. ایالات متحده این حملات را «اقدامات تروریستی» قلمداد میکند، اما همچنان معتقد است دستیابی به یک توافق فنی، تنها راه جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
تنگه هرمز؛ میدان منازعه بر سر حاکمیت
در حالی که رسانههای دولتی در ایران مدعی هستند که عبور و مرور در تنگه هرمز تنها از مسیرهای تعیینشده توسط تهران مجاز است، ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) این ادعا را به چالش کشیده است. سنتکام در بیانیهای رسمی اعلام کرد که ایران کنترل این آبراه بینالمللی را در اختیار ندارد و نیروهای آمریکایی از ماه مه تاکنون عبور امن بیش از ۸۰۰ کشتی را تضمین کردهاند.
این اختلاف نظر بر سر مدیریت تنگه، هسته اصلی تنشهای ۴۸ ساعت اخیر بوده است. بر اساس تفاهمنامه، طرفین توافق کرده بودند که تنگه هرمز به مدت ۶۰ روز برای عبور ایمن و بدون عوارض باز بماند، اما تفاوت تفسیر از «مدیریت آبراه» باعث شد تا این تفاهم به سرعت به یک تقابل نظامی تبدیل شود.
هشدار به متحدان منطقهای؛ جبهه جدید تنش
بحران اخیر تنها به رابطه مستقیم تهران-واشینگتن محدود نمانده و پای کشورهای همسایه را نیز به میان کشیده است. اسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، با متهم کردن امارات متحده عربی به همکاری با ارتش آمریکا، هشدار داد که این کشور «تاوان» این همراهی را خواهد داد.
کوثری مدعی شد که دادههای راداری نشاندهنده پرواز هواپیماهای سوخترسان از پایگاههایی در امارات و قطر در جریان حملات اخیر به ایران است. او تهدید کرد که زیرساختهای انرژی و ترابری امارات از نظر ایران «هدف مشروع» محسوب میشوند. این سطح از تهدید علیه کشورهای حاشیه خلیج فارس، نشاندهنده پتانسیل بالای بحران برای تبدیل شدن به یک جنگ منطقهای است و وظیفه میانجیگران را دشوارتر کرده است.
متغیر اسرائیل و امنیت ترامپ
در میانه این بحران، گزارشهای اطلاعاتی اسرائیل نیز لایه جدیدی از پیچیدگی را اضافه کرده است. والاستریت جورنال و سیانان گزارش دادند که اسرائیل اطلاعاتی درباره طرح احتمالی ایران برای ترور دونالد ترامپ در اختیار واشینگتن قرار داده است. اگرچه برخی مقامات آمریکایی معتقدند این گزارشها ممکن است برای ترغیب ترامپ به تشدید اقدام نظامی علیه ایران ارائه شده باشد، اما تغییر هواپیمای رئیسجمهور آمریکا در سفر ترکیه نشان میدهد که سرویسهای امنیتی این تهدیدات را جدی تلقی کردهاند.
بنیامین نتانیاهو در تماس تلفنی با ترامپ، علاوه بر مسائل امنیتی، بر لزوم ایجاد مناطق امنیتی در مرزهای اسرائیل و مخالفت با معامله تسلیحاتی ترکیه تأکید کرده است. این فشارها از سوی تلآویو، فضای مانور دولت ترامپ برای بازگشت به تفاهم با ایران را محدودتر میکند.
تفاهم بر لبه پرتگاه
تحلیل وضعیت کنونی نشان میدهد که منطقه در یک نقطه عطف قرار دارد. از یک سو، میانجیهای منطقهای با تکیه بر «دیپلماسی فنی»، سعی در نجات بقایای تفاهمنامه دارند و از سوی دیگر، فشارهای نظامی و تهدیدات مستقیم، اعتماد میان طرفین را به پایینترین سطح ممکن رسانده است.
کاهش نسبی بهای نفت در بازارهای جهانی نشاندهنده یک «خوشبینی محتاطانه» به نتایج میانجیگریهاست. با این حال، همانطور که نیویورکتایمز اشاره کرده، پافشاری ایران بر کنترل تنگه هرمز و واکنشهای تلافیجویانه آمریکا، میتواند هر لحظه این تعادل شکننده را برهم زند. موفقیت میانجیگران در روزهای آتی منوط به این خواهد بود که آیا تهران و واشینگتن حاضرند «تفسیر واحدی» از تعهدات خود بپذیرند یا خیر؛ در غیر این صورت، تفاهمنامهای که برای جلوگیری از جنگ نوشته شده بود، خود به محرکی برای یک رویارویی بزرگتر تبدیل خواهد شد.
- انسداد بیسابقه شریان مالی رژیم ایران؛ موفقیت محاصره دریایی آمریکا در توقف هفتهفتهای صادرات نفت
- انسداد در شریانهای مالی نظام سلامت؛ وقتی بیمهها «بدهکار» و پزشکان «تأمینکننده» میشوند
- بازگشت ایران و آمریکا به مدار جنگ؛ حملات کوبنده ارتش آمریکا به زیرساختهای نظامی سپاه پاسداران
- دیپلماسی در بیشکک؛ تلاش ایران برای تثبیت جایگاه در نظم نوین منطقهای
- تنش بیسابقه میان تهران و واشینگتن؛ از تهدید به مصادره اموال شخصی فرماندهان سپاه تا هشدار به پاسخ نظامی در خلیج فارس
