بیش از سه ماه پس از امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، توقف و نقض عملی این توافق اکنون به کانون یکی از جدی‌ترین تعارض‌های سیاسی و ساختاری در درون حاکمیت جمهوری اسلامی تبدیل شده است. حمله به سه کشتی تجاری در محدوده تنگه هرمز در ۱۶ و ۱۷ تیر ۱۴۰۵ (ششم و هفتم ژوئیه ۲۰۲۶) و در پی آن حملات متقابل ایالات متحده، روند کاهش تنش را متوقف ساخت. اما آنچه پس از گذشت چند ماه این رویداد را به سرخط مناقشات داخلی کشانده، تقابل دو روایت کاملاً متناقض درباره منشأ تصمیم‌گیری این عملیات است؛ تقابلی که نشان‌دهنده یک گسست آشکار میان نهاد ریاست‌جمهوری و بدنه نظامی کشور است.
مناظره خبرساز تلویزیونی و افشای بی‌اطلاعی پاستور
نقطه آغاز علنی شدن این شکاف، برنامه زنده «به وقت ایران» در صداوسیما بود که در آن غلامحسین کرباسچی، فعال سیاسی و دبیرکل پیشین حزب کارگزاران سازندگی، نحوه مواجهه با تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را به باد انتقاد گرفت. کرباسچی با اشاره به این‌که هدف قرار دادن شناورها در خلیج فارس موضع مذاکراتی ایران را تخریب کرد، اظهار داشت: «اگر این سه کشتی را نمی‌زدند، ایران در مذاکرات دست برتر را داشت.» او تصریح کرد که این اقدام بهانه‌ای طلایی برای خروج عملی آمریکا از توافق و تشدید فشارها فراهم آورد.
اما بخش مناقشه‌برانگیزتر اظهارات کرباسچی، بازخوانی روایتی از بی‌اطلاعی عالی‌ترین مقام اجرایی کشور بود. او با استناد به سخنان بهزاد نبوی، نایب‌رئیس پیشین مجلس، با طرح پرسشی انتقادی گفت: «مگر می‌شود رئیس‌جمهور مملکت نداند چه کسی آن سه کشتی را زده است؟»
کرباسچی: مگر می‌شود رئیس‌جمهور مملکت نداند چه کسی آن سه کشتی را زده است؟
پیش از این، بهزاد نبوی در گفت‌وگو با روزنامه «اعتماد» فاش کرده بود که مسعود پزشکیان پس از وقوع حملات به سه نفت‌کش، با ناراحتی و تعجب عمیق از فرماندهان ارشد نیروهای مسلح توضیح خواسته بود که چرا در چنین مقطع حساسی دست به این اقدام زده‌اند. به گفته نبوی، پاسخ فرماندهان نظامی به رئیس دولت این بوده است که آن‌ها در این حمله نقشی نداشته و دستوری صادر نکرده‌اند.
این روایت با داده‌های گزارش روزنامه آمریکایی «نیویورک‌تایمز» در ۱۳ سپتامبر نیز تطابق داشت؛ گزارشی که به نقل از مقامات ایرانی و اعضای سپاه نوشته بود نه‌تنها رئیس‌جمهور و شورای عالی امنیت ملی از عملیات بی‌خبر بودند، بلکه حتی احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران، در تماسی مستقیم به پزشکیان اعلام کرده بود که نه پیش از وقوع حمله از آن مطلع بوده و نه آن را تایید کرده است. این شواهد در کنار هم، فرضیه انجام یک «اقدام خودسرانه» از سوی بخشی از ساختار نظامی یا نیروهای میدانی را در افکار عمومی تقویت کرد.
پاسخ سپاه: رد قاطع خودسری و حواله به «مقامات بالاتر»
در واکنش به این انتقادها و بازتاب گسترده بی‌اطلاعی رئیس‌جمهور، حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، با اتخاذ موضعی صریح، نظریه اقدام خودسرانه را مردود دانست و مدعی شد این عملیات دارای هماهنگی‌های فرادستی بوده است. محبی تأکید کرد: «حمله به کشتی‌های متخلف بعد از امضای تفاهم‌نامه، نه اقدام خودسرانه بوده و نه بدون هماهنگی با مسئولان بالاتر. این حمله قطعاً پاسخ قاطع و دندان‌شکن به نقض عهد سوم آمریکا بود.»
سخنگوی سپاه تشریح کرد که طرف آمریکایی دو بار در جریان مذاکرات و بار سوم پس از امضای تفاهم‌نامه در اسلام‌آباد، به تعهدات خود عمل نکرده بود. از دیدگاه او، آمریکا بر خلاف مفاد توافق مبنی بر تردد با هماهنگی ایران، دست به تعیین مسیرهای جایگزین در تنگه هرمز زده و مواضع راداری، جزایر و سواحل کشور را هدف اقدامات نظامی قرار داده بود. به این ترتیب، سخنگوی نهاد نظامی، این عملیات را یک مانور بازدارنده و قانونی در پاسخ به رفتارهای تخاصمی واشنگتن توصیف کرد.
سخنگوی سپاه پاسداران: حمله به کشتی‌های متخلف بعد از امضای تفاهم‌نامه، نه اقدام خودسرانه بوده و نه بدون هماهنگی با مسئولان بالاتر. این حمله قطعاً پاسخ قاطع و دندان‌شکن به نقض عهد سوم آمریکا بود
در رسانه ملی نیز کارشناسانی همچون وحید خضاب با موضعی مشابه استدلال کردند که بدعهدی‌های پیاپی آمریکا عامل شکست توافق بوده و پاسخ نظامی، واکنشی ناگزیر بوده است. اما کرباسچی در پاسخ تأکید کرد که حتی در صورت اثبات نقض عهد آمریکا، طبق متن تفاهم‌نامه، کمیسیونی مشترک برای حل اختلاف در نظر گرفته شده بود و ایران باید با ارجاع موضوع به این سازوکار، جایگاه حقوقی و دست برتر دیپلماتیک خود را حفظ می‌کرد، نه آن‌که دست به شلیک بزند.
معمای «مقامات بالاتر» و اصطکاک کانون‌های قدرت
پاسخ سخنگوی سپاه گرچه فرضیه اقدام خودسرانه را نفی کرد، اما بر ابهام بنیادین ماجرا افزود: اگر این عملیات با هماهنگی «مسئولان بالاتر» انجام شده، چرا رئیس‌جمهور، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و حتی بنا بر گزارش‌ها فرمانده کل سپاه در ساعات اولیه از پذیرش مسئولیت آن طفره رفته و از آن ابراز بی‌اطلاعی کرده بودند؟ محبی در توضیحات خود نامی از این مراجع بالادستی نبرد.
این تعارض ساختاری، شواهد مربوط به تقابل دو بلوک قدرت در تهران را تقویت می‌کند؛ بلوکی شامل مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف (رئیس مجلس) که از آغاز نگران تصاعد درگیری، واکنش نظامی آمریکا و بازگشت موج سنگین فشارهای اقتصادی بر جامعه بودند، و در مقابل، جریانی سرسخت از مخالفان توافق که چهره‌هایی نظیر حسین طائب، رئیس پیشین اطلاعات سپاه و مسئول کنونی بسیج، را نمایندگی می‌کنند؛ جریانی که به گزارش منابع مطلع، سرنخ تحرکات میدانی در تنگه هرمز به دیدگاه‌های آنان برای خنثی‌سازی مصالحه‌های دیپلماتیک می‌رسد.
سکوت طولانی‌مدت قرارگاه خاتم‌الانبیا و مواضع محتاطانه وزارت امور خارجه در روزهای نخست—که در جریان آن اسماعیل بقایی، سخنگوی وقت دستگاه دیپلماسی، صرفاً به «خطر برخورد شناورها به دلیل تردد ناهماهنگ» اشاره کرد و نقش ایران را نپذیرفت—نشان می‌دهد ساختار رسمی سیاست خارجی عملاً با یک «عمل انجام‌شده میدانی» روبه‌رو شده بود. تلاش‌ها برای مهار این تشتت، از جمله پررنگ شدن نقش محسن رضایی در اداره شورای عالی امنیت ملی، گویای آن است که بحران تصمیم‌گیری به سطحی حساس و فرساینده رسیده است.
قربانی شدن دیپلماسی در تله ناهماهنگی ساختاری
پاسخ به این‌که آیا تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را حملات تنگه هرمز بر باد داد یا بدعهدی‌های ایالات متحده، وابسته به زاویه نگاه سیاسی است؛ اما در سطح تحلیل واقع‌گرایانه، این رویداد پیش از هر چیز پرده از یک واقعیت تلخ برداشت: دوگانگی آشتی‌ناپذیر میان کانون‌های دیپلماسی و تصمیم‌گیران حوزه نظامی.
وقتی نهاد نظامی برای توجیه عملیات به هماهنگی با «مقامات بالاتر» اشاره می‌کند، اما شخص اول اجرایی کشور از آن اظهار بی‌اطلاعی می‌کند، نشانه‌ای آشکار از گسست در زنجیره فرماندهی و مدیریت امنیت ملی است. این شکاف عمیق، هرگونه تفاهم بین‌المللی را پیش از آن‌که توسط دشمن خارجی تهدید شود، در برابر تصمیمات ناهماهنگ و تشتت درونی آسیب‌پذیر می‌سازد؛ معضلی که تا حل نشود، اعتمادپذیری استراتژیک کشور در هر میز مذاکره‌ای را با علامت سؤال‌های جدی روبه‌رو خواهد کرد.
- جدال داخلی ایران بر سر حمله به سه کشتی در تنگه هرمز و نقض تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
- صدور حکم زندان در آلمان برای عوامل تروریسم دولتی رژیم ایران؛ محکومیت دو مزدور به اتهام توطئه قتل رهبران جامعه یهودی
- تحدید کانال‌های مالی منطقه‌ای؛ کالبدشکافی ابعاد و پیامدهای دور جدید تحریم‌های آمریکا علیه ایران
- ترکیه و اسرائیل در سوریه؛ رقابت نفوذ تا کجا پیش می‌رود؟
- تکرار الگوی «عامل خارجی» در برابر بحران‌های انباشته؛ آزمون دولت پزشکیان میان ادعای وفاق و واقعیت‌های ساختاری
