مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، امروز دوشنبه گفت مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، به مسئولان دستور داده است به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» در کشور پایان دهند. این اظهارات هم‌زمان با تلاش‌های دیپلماتیک قطر برای ازسرگیری مذاکرات با ایالات متحده مطرح می‌شود؛ در حالی که اختلاف‌ها بر سر شرایط پایان رویارویی و ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد.
پزشکیان گفت ایران آماده است بر پایه «احترام متقابل» با واشنگتن مذاکره کند. او افزود هرگاه بتوان حقوق و منافع ایران را تضمین کرد، گفت‌وگو راه مناسبی برای حل اختلاف‌هاست.
این اظهارات نشان می‌دهد رهبران ایران به دنبال خروج از رویارویی بلاتکلیف کنونی هستند، اما لزوماً به معنای نزدیک بودن توافقی جامع با واشنگتن نیست؛ به‌ویژه آنکه تهران همچنان بر پیش‌شرط‌های خود برای مذاکره پافشاری می‌کند، تنگه هرمز را به‌عنوان اهرم فشار به کار می‌گیرد و از بازنگری در دکترین نظامی خود برای آمادگی در برابر مرحله‌ای متفاوت خبر می‌دهد.
پایان دادن به رویارویی بی‌پایان
سخنان پزشکیان در شرایطی مطرح شد که رهبران ایران با این معضل روبه‌رو هستند: چگونه به رویارویی نظامی با ایالات متحده پایان دهند، بی‌آنکه در موضوعاتی امتیاز بدهند که تهران آن‌ها را بخشی از امنیت ملی و جایگاه منطقه‌ای خود می‌داند.
به گفته رئیس‌جمهور ایران، مجتبی خامنه‌ای به مسئولان دستور داده است به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» پایان دهند. پزشکیان همچنین تأکید کرد که ایران حل اختلاف‌ها از راه مذاکره را به جنگ ترجیح می‌دهد.
اهمیت این اظهارات از آن روست که رئیس‌جمهور ایران آن‌ها را مطرح کرده و این تصمیم را به رهبر جمهوری اسلامی نسبت داده است؛ کسی که بالاترین اختیار را در تعیین سیاست‌های راهبردی و نظامی کشور دارد. با این حال، پزشکیان درباره ماهیت این دستورها یا زمان‌بندی اجرای آن‌ها توضیحی نداد و از تصمیم ایران برای عقب‌نشینی از شروط خود در برابر واشنگتن نیز خبر نداد.
شروط ایران
هم‌زمان با اظهارات پزشکیان، وزارت امور خارجه ایران بار دیگر بر «طرح دوروزه» پیشنهادی خود برای بازگشایی تنگه هرمز تأکید کرد و اجرای خواسته‌های تهران از سوی ایالات متحده، از جمله پایان محاصره دریایی، لغو تحریم‌ها و توقف درگیری‌ها در همه جبهه‌ها را شرط اجرای آن دانست.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت ایران پیشنهاد تازه‌ای ارائه نکرده و طرح کنونی، نسخه کوتاه‌شده پیشنهاد قبلی است که اجرای آن هفت روز زمان می‌برد. او توضیح داد که بازگرداندن امنیت کشتیرانی ظرف دو روز، به اجرای خواسته‌های ایران از سوی واشنگتن بستگی دارد.
بر اساس پیشنهادی که خبرگزاری رویترز گزارش کرده است، تهران خواهان پایان محاصره بنادر خود از سوی آمریکا و کاهش تحریم‌ها در ازای برداشتن محدودیت‌هایی است که بر کشتیرانی در تنگه اعمال می‌کند. قرار است پس از آن، مذاکرات به موضوعات دیگر، از جمله برنامه هسته‌ای، بپردازد.
اما به نظر نمی‌رسد واشنگتن آماده پذیرش شروط ایران به شکل کنونی باشد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، برخی خواسته‌های تهران را غیرواقع‌بینانه توصیف کرد و تأکید کرد که گفت‌وگوها هنوز به مرحله‌ای نرسیده است که بتوان انتظار گشایشی قریب‌الوقوع داشت.
در مقابل، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفت تا زمانی که گفت‌وگوها پیشرفت داشته باشد، ازسرگیری حملات بسیار بعید است؛ با این حال، در صورت ناکامی در دستیابی به توافق، گزینه نظامی همچنان روی میز خواهد بود.
رایزنی‌های قطر میان تهران و واشنگتن
این موضع‌گیری‌ها هم‌زمان با تلاش‌های دیپلماتیک قطر برای نزدیک کردن دیدگاه‌های دو طرف صورت می‌گیرد. قرار است محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، پس از سفر هفته گذشته خود به تهران، روز دوشنبه در واشنگتن با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و جی‌دی ونس، معاون او، دیدار کند.
دوحه همچنان پیشنهادها را میان دو طرف منتقل می‌کند تا مواضع آن‌ها را درباره چارچوبی برای مذاکره به هم نزدیک کند؛ چارچوبی که به رویارویی پایان دهد و ترتیبات تازه‌ای در تنگه هرمز برقرار کند.
واشنگتن و تهران پیش‌تر در ماه ژوئن، با میانجیگری پاکستان، به تفاهمی موقت در ۱۴ بند دست یافته بودند که توقف درگیری‌ها، ترتیبات کشتیرانی و کاهش تحریم‌ها را در بر می‌گرفت. اما اختلاف بر سر اجرای بندهای آن و ازسرگیری رویارویی‌ها مانع از تبدیل این تفاهم به توافقی دائمی شد.
به گفته مقام‌هایی که رویترز از آن‌ها نقل‌قول کرده است، با وجود افزایش تماس‌های دیپلماتیک، احتمال دستیابی به توافق در آینده نزدیک همچنان اندک است.
آمادگی برای دوره پس از رویارویی
این نشانه‌ها تنها به عرصه دیپلماسی محدود نیست. محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش ایران، اعلام کرد که نیروهای مسلح بر اساس دستورهای مجتبی خامنه‌ای، بازنگری در دکترین نظامی خود را آغاز کرده‌اند.
اکرمی‌نیا گفت این بازنگری شامل تغییر شیوه‌های نبرد و تعیین تسلیحات و ساختارهای سازمانی لازم برای گسترش دامنه عملیات به فراتر از محدوده جغرافیایی تعیین‌شده در دکترین پیشین است. او از عملیات نظامی تازه‌ای خبر نداد و جزئیاتی درباره نحوه اجرای این تغییرات ارائه نکرد.
این رویکرد پرسش‌هایی را درباره ماهیت تغییری پیش می‌کشد که نهاد نظامی ایران به دنبال آن است؛ به‌ویژه با توجه به اینکه تهران در سال‌های گذشته بر ترکیبی از توان موشکی و پهپادی، در کنار حمایت از گروه‌های مسلح همسو با خود در منطقه، تکیه داشته است.
میان تنش‌زدایی و بازسازی بازدارندگی
رهبران ایران با چالشی فراتر از دستیابی به تفاهمی موقت با واشنگتن روبه‌رو هستند: چگونه از رویارویی خارج شوند، خسارت‌های اقتصادی و نظامی را کاهش دهند و در عین حال اهرم‌های فشار خود را در منطقه حفظ کنند.
ناظران معتقدند دستیابی به توافقی درباره تنگه هرمز می‌تواند فشارهای اقتصادی را کاهش دهد و بار دیگر راه را برای مذاکره درباره تحریم‌ها و برنامه هسته‌ای باز کند. با این حال، چنین توافقی لزوماً اختلاف‌های گسترده‌تر درباره توان نظامی ایران، نقش سپاه پاسداران و نفوذ منطقه‌ای تهران را حل نخواهد کرد.
در مقابل، ادامه رویارویی یا شکست مذاکرات می‌تواند هزینه‌های نظامی و اقتصادی بیشتری بر ایران تحمیل کند؛ آن هم در شرایطی که پیامدهای جنگ برای کشتیرانی و بازارهای انرژی همچنان از مرزهای منطقه فراتر می‌رود.
در میانه این دو مسیر، به نظر می‌رسد مجتبی خامنه‌ای خواهان پایان دادن به بلاتکلیفی در ایران است. اما ماهیت مرحله بعد به توانایی تهران و واشنگتن برای دستیابی به توافق بر سر موضوعات اختلافی بستگی خواهد داشت. همچنین تعیین‌کننده خواهد بود که آیا نظام ایران تغییر برخی ابزارهای سیاست امنیتی خود را می‌پذیرد یا می‌کوشد در چارچوب تفاهمی موقت، آرایش تازه‌ای به آن‌ها بدهد.
- شکست هیاهوی نظامی سپاه پاسداران؛ رکوردشکنی صادرات گاز مایع از تنگه هرمز
- کارنامه سیاه سرکوب در جمهوری اسلامی؛ از اعدام‌های فله‌ای و آپارتاید مذهبی علیه بهائیان تا تشدید زن‌کشی و پیگرد فعالان کُرد
- سرقت ثروت نفتی عراق به دست گروه‌های همسو با ایران؛ ماجرا چیست؟
- سازش یا تشدید تنش؛ مجتبی خامنه‌ای چه مسیری را بر ایران تحمیل می‌کند؟
- گسترش دامنه اعتراضات صنفی در ۱۰ استان ایران با محوریت مطالبات معیشتی
