پس از ۴۷ سال حضور در فهرست کشورهای حامی تروریسمِ ایالات متحده، سوریه رسماً از این طبقهبندی آمریکایی خارج شد؛ اقدامی که به یکی از مهمترین محدودیتهای حقوقی حاکم بر روابط دمشق و واشنگتن پایان میدهد. این تصمیم همچنین شامل حذف عنوان «جبهه النصره» یا «هیئة تحریر الشام» از فهرست سازمانهای تروریستی خارجی نیز میشود؛ در چارچوب تغییری که سیاست آمریکا در قبال سوریه از زمان سقوط نظام بشار اسد شاهد آن بوده است.
مرور روند رویدادهای مرتبط با لغو تحریمهای آمریکا علیه سوریه، از «قانون قیصر» گرفته تا برداشتن تحریمهای مرتبط با تروریسم از احمد الشرع، رئیسجمهور انتقالی سوریه، در گامی پیشین، و در نهایت حذف نام سوریه از «فهرست سیاه»، بهروشنی نشان میدهد که واشنگتن از زمان تغییر قدرت در سوریه، بهتدریج در حال برچیدن نظام تحریمها بوده است؛ روندی که مجموعهای از اقدامات و تعهدات دولت جدید سوریه برای رهایی از بار ساختار اسدی، محرک آن بوده است.
هرچند حذف محدودیتهای ناشی از قرار گرفتن در فهرست کشورهای حامی تروریسم، موانعی را از سر راه کمکهای آمریکا، برخی صادرات دفاعی، مبادلات مالی و سرمایهگذاری برمیدارد، اما همزمان بحثی را درباره جایگاه جدید سوریه در منظومه امنیتی منطقهای و بینالمللی پیش میکشد؛ کشوری که از موقعیتی که واشنگتن آن را حامی تروریسم میدانست، به جایگاهی رسیده که در پروندههای مرتبط با مقابله با گروههای افراطی با آمریکا همکاری میکند.
این اقدام در زمانی صورت میگیرد که دمشق در مسیر گسترش روابط خود با ایالات متحده و کشورهای اروپایی و عربی قرار دارد؛ در حالی که منطقه نیز شاهد بازآرایی ائتلافهای امنیتی است، از جمله توافق دفاع مشترکی که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۷ اوت در مکه امضا کردند.
لغو این عنوان؛ مانعی که برداشته شد، اما…
قرار گرفتن سوریه در فهرست کشورهای حامی تروریسم از سال ۱۹۷۹، محدودیتهای گستردهای بر روابط آمریکا با این کشور تحمیل کرده بود؛ از جمله در زمینه کمکهای خارجی، صادرات دفاعی، برخی مبادلات مالی و حوزههای دیگر.
با حذف این عنوان، یکی از موانع اصلی حقوقی بر سر راه توسعه روابط مستقیم میان دمشق و واشنگتن کاهش یافت؛ در حالی که دولت دونالد ترامپ این تصمیم را نتیجه اقدامها و تعهداتی دانست که دولت جدید سوریه برای فاصله گرفتن از حمایت از تروریسم بینالمللی اتخاذ کرده است.
با این حال، این تصمیم بهیکباره همه تحریمها و محدودیتهای آمریکا علیه سوریه را لغو نمیکند. همچنین حذف این عنوان به این معنا نیست که شرکتها و مؤسسات مالی، بدون در نظر گرفتن سایر ریسکها، با بازار سوریه تعامل خواهند کرد؛ ریسکهایی از جمله وضعیت امنیتی و حقوقی، و خطرات پولشویی و تأمین مالی تروریسم.
در همین زمینه، وائل علوان، پژوهشگر سوری، در گفتوگویی اختصاصی با «الحل نت» گفت که لغو این عنوان گامی مهم در بازادغام سوریه در جامعه بینالمللی است، اما بهتنهایی برای جذب سرمایهگذاری یا ایجاد روابط جدید کافی نیست.
علوان میگوید این تصمیم میتواند به بهبود اقتصادی کمک کند و از گذار سیاسی حمایت کند، بهویژه در حوزههای سرمایهگذاری، فناوری و ارتباط با شرکتهای غربی، بهخصوص آمریکایی؛ اما در عین حال تأکید میکند که شرکتها فقط به تحریمها و طبقهبندیها نگاه نمیکنند، بلکه به محیطی امن و باثبات از نظر حقوقی و امنیتی نیاز دارند.
او میافزاید سوریه همچنان به اصلاح بخش بانکی و قوانین، در کنار رسیدگی به پروندههای امنیتی، نیاز دارد و معتقد است لغو این عنوان یک گام اساسی است، اما بهتنهایی برای ایجاد یک محیط سرمایهگذاری باثبات «کافی نیست».
از انزوا تا شراکت امنیتی با غرب؟
مهمترین بُعد این تصمیم در پرونده امنیتی نهفته است. سوریه پیش از حذف این عنوان نیز عملاً حرکت بهسوی نوعی همکاری امنیتی متفاوت با ایالات متحده و کشورهای غربی را در پرونده مقابله با گروه تروریستی «داعش» آغاز کرده بود. گزارشهای آمریکایی نشان میدهد واشنگتن از طریق «ائتلاف بینالمللی» با دولت جدید سوریه همکاری میکند تا تواناییهای آن را در مبارزه با تروریسم تقویت کند و مانع از تبدیل شدن این کشور به پناهگاهی برای گروههای تروریستی شود.
بر این اساس، همکاری سوریه و غرب در مبارزه با تروریسم از نقطه صفر آغاز نخواهد شد، بلکه این تحول امکان گسترش این همکاری و تبدیل آن به شراکتی امنیتی منظمتر را فراهم میکند.
ناظران و پیگیران پرونده سوریه میگویند ایالات متحده و اروپا به شریکی نیاز دارند که بتواند همزمان با چندین پرونده برخورد کند؛ از مهمترین آنها هستههای «داعش»، امنیت مرزها، شبکههای قاچاق سلاح و مواد مخدر، جنگجویان خارجی و تبادل اطلاعات امنیتی است.
در مقابل، دمشق نیز به این همکاری نیاز دارد تا جایگاه خود را بهعنوان یک طرف امنیتیِ قادر به کنترل خاک سوریه تثبیت کند؛ بهویژه پس از سالها گسترش نیروها و گروههای مسلح و تعدد مراکز نفوذ.
دمشق در برابر نقشهای متغیر از ائتلافهای منطقهای
در سطح منطقهای، خروج سوریه از این طبقهبندی آمریکایی به این معنا نیست که این کشور بهطور خودکار به ائتلافهای جدید خواهد پیوست، اما به آن فضا، یا اگر بتوان گفت، نوعی مشروعیت میدهد تا روابط امنیتی و سیاسی متنوعی بنا کند.
این اقدام در شرایطی انجام میشود که ترتیبات امنیتی جدیدی در خاورمیانه در حال شکلگیری است؛ مهمترین آن توافق دفاع مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان است که بر اساس آن هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به هر سه تلقی میشود، هرچند این توافق هنوز شامل تعهدات نظامی تفصیلی مشابه آنچه در ناتو وجود دارد، نیست.
در همین راستا، اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، در سفر به پاکستان تلویحاً گفت کشورش در حال بررسی امکان پیوستن به این توافق دفاعی است و اشاره کرد که هنوز تصمیم نهایی در اینباره گرفته نشده است.
در این زمینه، علوان معتقد است لغو این طبقهبندی آمریکایی عامل تعیینکنندهای در مشخص کردن گزینههای دمشق در قبال ائتلافهای منطقهای نبوده است. او توضیح میدهد که این عنوان اساساً مانعی در برابر روابط سوریه و آمریکا بود و از نظر حقوقی مانع برقراری روابط سوریه با بیشتر کشورهای دیگر نمیشد.
او همچنین اشاره میکند که دمشق تحولات مربوط به ترتیبات امنیتی جدید در منطقه، از جمله توافق عربستان-ترکیه-پاکستان، را زیر نظر دارد؛ بهویژه در سایه بحثها درباره امکان گسترش آن به طرفهای دیگر، از جمله ایران.
آیا این تصمیم محاسبات «داعش» را تغییر میدهد؟
در برابر این تحول، این پرسش مطرح میشود که موضع گروههای جهادی و تروریستی، در رأس آنها «داعش»، چه خواهد بود. علوان بر این باور است که لغو این طبقهبندی آمریکایی بهخودیخود به تغییر اساسی در موضع این گروهها نسبت به دولت سوریه منجر نخواهد شد، زیرا دشمنی میان آنها و حاکمیت جدید پیش از این تصمیم آغاز شده بود.
او میگوید مواضع دولت سوریه در قبال گروههای جهادی و تروریستی، پیوستن آن به ائتلاف بینالمللی ضد «داعش» و نیز گشایش آن بهسوی ایالات متحده، از پیش عواملی بودهاند که گروههای افراطی را به برخورد با دمشق بهعنوان یک دشمن سوق دادهاند.
اما از نگاه تحلیلگرانی که پرونده سوریه را دنبال میکنند، این تصمیم ممکن است مواد تبلیغاتی بیشتری در اختیار این گروه قرار دهد تا علیه دولت سوریه به کار گیرد؛ بهویژه اگر شراکت دمشق و واشنگتن به همکاری امنیتی روشنتر و پیشرفتهتری تبدیل شود.
این تحلیلگران میگویند «داعش» ممکن است تلاش کند دولت سوریه را بخشی از یک منظومه منطقهای و بینالمللیِ دشمن خود جلوه دهد و از این موضوع برای توجیه هدف قرار دادن نهادهای امنیتی و نظامی یا تلاش برای جذب نیروهای جدید استفاده کند.
با این همه، این لزوماً به آن معنا نیست که این گروه توان تبدیل این گفتمان به یک تشدید گسترده را دارد. این مسئله به توان عملیاتی آن در داخل سوریه، اندازه شبکههای محلیاش و تواناییاش در بهرهبرداری از شکافهای امنیتی و سیاسی بستگی دارد.
گزارشهای آمریکایی نشان میدهد واشنگتن همچنان خطر بازگشت «داعش» را چالشی پابرجا میداند و از طریق ائتلاف بینالمللی برای تقویت توان دولت سوریه در مقابله با این گروه و جلوگیری از تبدیل شدن سوریه به پناهگاه آن تلاش میکند.
بنابراین، چالش پیش روی دمشق آن است که مانع از سوءاستفاده این گروه از مرحله بازسازی دولت برای گسترش شبکههایش یا بهرهبرداری از تنشهای سیاسی و اجتماعی شود.
از مبارزه با تروریسم تا بازتعریف جایگاه سوریه
تناقض اصلی در تحول کنونی این است که سوریه، کشوری که ایالات متحده از سال ۱۹۷۹ آن را حامی تروریسم طبقهبندی میکرد، اکنون باید توانایی خود را برای ایفای نقش در مقابله با گروههایی ثابت کند که واشنگتن آنها را تروریستی میداند. این تحول نیز تنها با تصمیم حذف این عنوان کامل نمیشود. کشورهای غربی و عربی که ممکن است همکاری خود با دمشق را گسترش دهند، به توانایی آن در کنترل مرزها، مقابله با «داعش» و گروههای جهادی، جلوگیری از بازگشت شبکههای قاچاق، یکپارچهسازی نهادهای امنیتی و نظامی، و نیز تواناییاش برای عمل در چارچوبهای حقوقی و نهادی روشن نگاه خواهند کرد.
در مقابل، موفقیت دمشق در این پروندهها میتواند به آن ارزشی امنیتی فراتر از مرزهایش ببخشد؛ بهویژه در منطقهای که پروندههای تروریسم، قاچاق، مهاجرت غیرقانونی و منازعات منطقهای در آن به هم گره خوردهاند. این یعنی تحول واقعی شاید نه صرفاً در حذف نام سوریه از یک فهرست آمریکایی، بلکه در گذار آن از جایگاه یک کشور منزوی به شریکی بالقوه در ترتیبات امنیتی منطقه باشد.
در مجموع، لغو این طبقهبندی آمریکایی یکی از مهمترین موانع حقوقی و سیاسی بر سر راه گسترش روابط سوریه با ایالات متحده را برمیدارد و میتواند به توسعه همکاری با کشورهای اروپایی و عربی، از جمله در حوزههای امنیتی و مبارزه با تروریسم، کمک کند.
بر این اساس، خروج سوریه از فهرست کشورهای حامی تروریسم یک نقطه آغاز است؛ اما مسئله بعدی این خواهد بود که چگونه از این گشایش بینالمللی برای ساختن جایگاهی امنیتی و سیاسی جدید در منطقهای که در حال بازترسیم ائتلافهای خود است استفاده شود، بیآنکه سوریه بار دیگر به میدان کشمکش میان قدرتهای منطقهای و بینالمللی تبدیل شود.
- سوریه خارج «فهرست تروریسم»؛ آیا دمشق شریک امنیتی منطقه و غرب میشود؟
- بازداشت و انتقال استاد دانشگاه هنر اصفهان به مکانی نامعلوم
- طرح بحثبرانگیز مجلس ایران برای جرمانگاری ارتباط با رسانهها و نهادهای خارجی
- درخواست توضیح بغداد از سفیر ایران درباره نقشههای جنجالی
- از ایران تا خلیج عدن؛ شبکههای حوثیها و دزدان دریایی چگونه به هم میرسند؟
