ایران در آستانه یکی از دشوارترین پیچ‌های اقتصادی خود قرار گرفته است؛ هم‌زمان با کاهش ذخایر نفتی شناوری که ماه‌ها برای ادامه صادرات به چین به آن‌ها تکیه داشت، در حالی که محاصره دریایی آمریکا خروج محموله‌های جدید از خلیج را مختل کرده است.
بر اساس تحلیل‌های شرکت «کپلر»، متخصص رصد بازارهای انرژی، تا اواسط اکتبر جاری، ذخایر موجود برای تحویل به پالایشگاه‌های چینی به پایان رسیده است؛ زیرا تهران نتوانسته بشکه‌هایی را که پیوسته می‌فروشد، جایگزین کند.
ضربه‌ای تازه به درآمدها
این تحول یکی از مهم‌ترین منابع ارز خارجی دولت ایران را تهدید می‌کند؛ آن هم در شرایطی که فشارهای تورمی تشدید شده و ارزش پول ملی کاهش یافته است.
همایون فلکشاهی، رئیس تحلیل نفت خام در «کپلر»، گفت دیگر حجمی برای تخلیه در چین باقی نمانده است؛ اشاره‌ای به کاهش ذخایری که به تهران امکان داده بود حتی پس از تشدید محدودیت‌های دریایی نیز به فروش نفت ادامه دهد.
این موضوع تغییری در روند تقابل اقتصادی ایجاد کرده است؛ زیرا اثر آن دیگر فقط به مختل شدن صادرات جدید محدود نمی‌شود، بلکه به کاهش محموله‌هایی هم رسیده که پیش از بازاعمال محاصره از ایران خارج شده بودند و برای دولت یک گشایش مالی موقت فراهم می‌کردند.
داده‌های «کپلر» نشان می‌دهد ایران در آغاز جنگ حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت در خارج از کشور در اختیار داشت که بخش بزرگی از آن در آب‌های نزدیک مالزی و سنگاپور متمرکز بود. این محموله‌ها که پس از افزایش قیمت نفت، ارزش آن‌ها حدود ۱۰ میلیارد دلار یا بیشتر برآورد می‌شد، یک ذخیره راهبردی به شمار می‌رفت که به تهران اجازه می‌داد با وجود تحریم‌ها و اختلال در حرکت نفتکش‌ها، به صادرات ادامه دهد.
پس از آن‌که محاصره در اواسط ژوئن به‌طور موقت برداشته شد، ایران ذخایر خود را بازسازی کرد، اما واشنگتن در اواسط ژوئیه دوباره محدودیت‌ها را اعمال کرد و در نتیجه، حجم ذخایر قابل استفاده بار دیگر رو به کاهش گذاشت.
شبکه دور زدن تحریم‌ها
تهران طی سال‌ها شبکه‌ای پیچیده برای انتقال نفت خود به چین، بزرگ‌ترین مشتری‌اش، ایجاد کرده بود؛ شبکه‌ای دور از مسیرهای متعارف کشتیرانی که به‌راحتی قابل ردیابی‌اند. به‌جای آن‌که نفتکش‌ها مستقیماً راهی پالایشگاه‌های چینی شوند، کشتی‌های مرتبط با ایران نفت خام را به مناطقی در آب‌های مقابل مالزی و سنگاپور منتقل می‌کردند؛ جایی که محموله از یک کشتی به کشتی دیگر منتقل می‌شد و سپس مسیر خود را ادامه می‌داد.
این شیوه‌ها که به «انتقال از کشتی به کشتی» معروف‌اند، در کنار استفاده از نفتکش‌هایی که دور از نظارت معمول فعالیت می‌کنند، به پنهان کردن منشأ محموله‌ها و پیچیده‌تر شدن اجرای تحریم‌های آمریکا کمک کرده‌اند.
اما این سازوکار بخش مهمی از کارایی خود را از دست داده است؛ زیرا محاصره مانع خروج محموله‌های تازه‌ای شده که بتوانند جای نفت تخلیه‌شده در چین را بگیرند. گزارش‌های پیشین بر پایه داده‌های «کپلر» نشان می‌داد ذخایر شناور قابل استفاده در خارج از محدوده محاصره، از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به نزدیک ۲۹ میلیون بشکه در اوایل سپتامبر کاهش یافته و سپس در اکتبر نیز به افت خود ادامه داده تا به آستانه اتمام برسد.
ذخایر گرفتار پشت محاصره
با این حال، برای ارزیابی حجم ذخایر باقی‌مانده باید میان کل نفت موجود روی نفتکش‌ها و مقادیری که از نظر تجاری قابل دسترس‌اند، تفاوت گذاشت. شرکت «فورتکسا» که بازارهای انرژی را رصد می‌کند، اعلام کرده است که بر اساس داده‌های اکتبر، حجم نفت ایران روی نفتکش‌ها به حدود ۸۳ میلیون بشکه رسیده که از این میان، ۴۳ میلیون بشکه به‌دلیل محاصره در غرب تنگه هرمز گرفتار مانده است.
این رقم لزوماً با برآوردهای «کپلر» درباره پایان یافتن ذخایر قابل تحویل به چین در تضاد نیست؛ زیرا شامل نفتی می‌شود که گیر افتاده و امکان رسیدن به خریداران را ندارد، نه فقط محموله‌هایی که خارج از منطقه محاصره قابلیت تخلیه دارند.
پیامدهای مالی، خطرناک‌ترین جنبه این وضعیت برای اقتصاد ایران به شمار می‌رود. به گفته فلکشاهی، فروش نفت حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد درآمدهای دولت را تشکیل می‌دهد و در عین حال یکی از منابع اصلی ارز خارجی است.
در ۱۷ اکتبر، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد که اقدامات دریایی، ایران را از درآمدهای نفتی به ارزش دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار محروم کرده است. با این حال، این رقم برآوردی آمریکایی از زیان ناشی از جلوگیری از صادرات است، نه یک جمع‌بندی مالی مستقل و راستی‌آزمایی‌شده.
ریال زیر فشار کاهش دلار
با افت ارزش ریال ایران و افزایش هزینه‌های واردات، خطرات بیشتر می‌شود؛ زیرا کاهش جریان دلار، تأمین مالی خریدهای خارجی و حمایت از ثبات پولی را دشوارتر می‌کند. این وضعیت می‌تواند بر قیمت و دسترسی به کالاها اثر بگذارد؛ آن هم در اقتصادی که از پیش با تورم و فشارهای معیشتی دست‌به‌گریبان است. همچنین، تأخیر در وصول پرداخت‌های چینی بابت محموله‌هایی که پیش‌تر فروخته شده‌اند، ممکن است در هفته‌های بعد جریان مالی محدودی برای تهران فراهم کند، اما اگر محاصره ادامه یابد، این امر جای توقف جریان صادرات جدید را پر نخواهد کرد.
در مقابل، پالایشگاه‌های چینی جست‌وجو برای یافتن جایگزین‌هایی برای تأمین نیاز خود را آغاز کرده‌اند؛ از جمله نفت وارداتی از برزیل و غرب آفریقا. هم‌زمان، عرضه‌های روسیه به برخی خریداران کمک کرده است وابستگی خود به نفت خام ایران را کاهش دهند. این تغییر، توان تهران برای بازپس‌گیری سریع جایگاه پیشین خود را محدود می‌کند، حتی اگر بعداً محدودیت‌ها کاهش یابد؛ زیرا خریداران ممکن است منابع تأمین خود را از نو تنظیم کرده باشند.
با این همه، پایان یافتن ذخایر شناور لزوماً به معنای توقف اقتصاد ایران یا فروپاشی فوری آن نیست؛ زیرا دولت می‌تواند به ذخیره‌سازی در داخل کشور یا حمل‌ونقل زمینی از طریق مرزها متوسل شود. اما این مسیرها به‌سادگی نمی‌توانند حجمی را که نفتکش‌ها از راه دریا جابه‌جا می‌کردند، فراهم کنند. در مقابل، مقام‌های ایرانی بر توان اقتصاد برای تاب‌آوری تأکید دارند و تصویرسازی از فشارهای کنونی به‌عنوان فروپاشی قریب‌الوقوع را رد می‌کنند.
میان شرط‌بندی آمریکا بر واداشتن تهران به دادن امتیاز در پرونده هسته‌ای و اصرار رهبری ایران بر ادامه تقابل، دامنه مانور اقتصادی در دسترس ایران رو به کاهش است. تحلیل رفتن ذخایری که اثر محاصره را به تعویق می‌انداخت، به این معناست که آزمون پیش رو فقط به توان تهران برای یافتن مسیرهای جایگزین صادرات محدود نخواهد شد، بلکه به توان آن برای تحمل کاهش درآمدهای ارزی در دوره‌ای طولانی‌تر نیز کشیده می‌شود؛ آن هم در زمانی که هزینه جنگ و تحریم‌ها برای اقتصاد و جامعه رو به افزایش است.
- قمار شورای عالی انقلاب فرهنگی با سلامت جامعه؛ تحمیل ظرفیت‌های انبوه در کشوری با ۵۰ هزار پزشک غیرفعال
- مخالفت اقلیم کردستان با انتقال مخالفان مسلح ایرانی به جنوب؛ ماجرا چیست؟
- طرح‌های ترور و کاهش نیروهای سفارتخانه‌ها؛ آیا واشنگتن برای دور تازه‌ای از رویارویی با ایران آماده می‌شود؟
- هشدار آمریکا درباره افزایش طرح‌های ترور منتسب به ایران علیه دیپلمات‌ها
- انتقاد شدید مولوی عبدالحمید از وضعیت اقتصادی و درخواست انعطاف در مذاکرات ایران و آمریکا
