بحران آب در ایران از مرحله هشدار عبور کرده و به وضعیتی بازگشتناپذیر رسیده است که کارشناسان از آن با عنوان “ورشکستگی آبی” یاد میکنند. این فاجعه ملّی که محصول دههها نگاه کوتاهمدت، غارت منابع زیرزمینی و اولویت دادن به پروژههای نمایشی بر پایداری زیستمحیطی است، اکنون نهتنها معیشت کشاورزان، بلکه بقای کلانشهرهایی مانند تهران را نیز با تهدیدی جدی روبهرو کرده است. گزارشهای اخیر نشان میدهند که سیاستهای تهاجمی برای استخراج آب، زمین را در بسیاری از نقاط کشور به مرز فروپاشی رسانده است.
وضعیت در پایتخت به شکلی ویژه نگرانکننده است؛ جایی که فشار جمعیتی و مصرف بیرویه، ذخایر راهبردی را به نابودی کشانده است. بر اساس آمارهای رسمی، ناترازی میان منابع و مصارف به حدی رسیده است که دیگر راهکارهای موقتی مانند انتقال آب بینحوضهای نیز توان پاسخگویی به عطش این کلانشهر را ندارند. در حالی که مقامات دولتی همچنان بر طبل پروژههای انتقال آب میکوبند، متخصصان هشدار میدهند که این رویکردها تنها زمان وقوع فاجعه نهایی را به تاخیر میاندازند و هزینههای زیستمحیطی سنگینی بر جای میگذارند.
تهران در آستانه بیآبی دائمی و هجوم ریزگردها
هدی اسماعیلی بیدهندی، عضو هیئت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری ایلنا هشدار داد که اگر روند فعلی مدیریت منابع ادامه یابد، بحران آب در تهران طی ۵ سال آینده به وضعیتی دائمی تبدیل خواهد شد.
به گفته این استاد دانشگاه، در چنین شرایطی قطعی آب منازل به بخشی از زندگی روزمره شهروندان بدل میشود و آبیاری فضاهای سبز شهری نیز عملاً غیرممکن خواهد بود.
این پیشبینی تیره نشاندهنده شکست کامل سیاستهای تامین آب در پایتخت است که همواره بر عرضه بیشتر به جای مدیریت تقاضا تمرکز داشته است.
همزمان با بحران تامین آب شرب، پدیده ریزگردها نیز تهران را از درون تهدید میکند. رحمان شریفی، رئیس بخش تحقیقات آبخیزداری و بهرهوری منابع آب و خاک مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان تهران، اعلام کرد که ۳۱ کانون فعال ریزگرد در جنوب، جنوبغرب و جنوبشرق استان شناسایی شده است. او تاکید کرد که بیش از ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی استان درگیر گردوغبار هستند که نتیجه مستقیم تخریب پوشش گیاهی و مدیریت نادرست اراضی است. به گفته رحمان شریفی، این ریزگردها حاوی آلایندههای خطرناکی هستند که سلامت کودکان و سالمندان را به شدت تهدید میکنند و محصولات کشاورزی جنوب تهران را نیز در معرض نابودی قرار دادهاند.
زلزله خاموش و نابودی ذخایر راهبردی زیرزمینی
مسعود مرسلی، عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان و متخصص حوزه آبهای زیرزمینی، در تحلیلی تکاندهنده اعلام کرد که بر اساس روند کنونی، تا ۲۰ الی ۲۵ سال دیگر عملاً هیچ آب زیرزمینی در تهران باقی نخواهد ماند. او با انتقاد شدید از سیاست حفر سالانه ۲۰ تا ۴۰ چاه عمیق در پایتخت برای جبران کوتاهمدت ناترازی آب، این اقدام را “سیاست انتحاری” توصیف کرد. حفر این چاهها که مستقیماً به شبکه آبرسانی وصل میشوند، لایههای پایینی زمین را تخلیه کرده و منجر به فرونشست شدید زمین شده است.
به گفته مسعود مرسلی، فرونشست زمین در جنوب تهران به بیش از ۱۵ سانتیمتر در سال رسیده است؛ وضعیتی فاجعهبار که حتی در صورت توقف فوری برداشت آب، تا ۱۵ سال دیگر ادامه خواهد داشت. این “زلزله خاموش” زیرساختهای حیاتی، خطوط ریلی و سکونتگاههای انسانی را با خطر تخریب روبهرو کرده است. مسعود مرسلی تاکید کرد که راهکارهای فعلی مانند انتقال آب از سد لار یا طالقان، تنها مسکنهای موقتی هستند و نمیتوانند زخم عمیق مدیریت ناکارآمد را درمان کنند، زیرا نیمی از نیاز پایتخت به منابع زیرزمینی وابسته است که رو به اتمام هستند.
تقابل آمایش سرزمین با سیاستهای ناپایدار کشاورزی
ریشه اصلی این بحران، فراتر از پدیده تغییر اقلیم، در سوءمدیریت ساختاری نهفته است. بهمن یارقلی، رئیس بخش آبیاری و زهکشی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، در گفتوگو با خبرگزاری ایانا تصریح کرد که بحران آب حاصل فشار بیش از حد بر منابع طبیعی و بهرهبرداری غیراصولی در چند دهه گذشته است. او مدیریت ناپایدار منابع آب زیرزمینی، توسعه نامتوازن صنایع آببر در مناطق خشک و سدسازیهای بدون ارزیابی دقیق را از عوامل اصلی تشدید این وضعیت دانست.
در حالی که ایران در منطقهای خشک قرار دارد، اصرار بر خودکفایی در محصولات پرمصرفی مانند برنج، نیشکر و چغندرقند در مناطق کمآب، توازن اکولوژیک کشور را بر هم زده است. بهمن یارقلی معتقد است که حل این بحران پیش از هر چیز یک مسئله “حکمرانی” است. تا زمانی که نگاه جامع به مدیریت آب بر اساس واقعیتهای اقلیمی شکل نگیرد، هیچ فناوری یا راهکار مقطعی نمیتواند از سقوط کامل تمدنی در مناطق درگیر جلوگیری کند. عدم توجه به آمایش سرزمین باعث شده است که صنایع بزرگ در قلب کویر مستقر شوند و منابع آبی که باید صرف پایداری محیط زیست شود، بلعیده شوند.
از بحران تا ورشکستگی؛ فاجعه انسانی در شرق ایران
خراسان جنوبی به عنوان نمونهای عینی از شکست سیاستهای آبی، پس از ۲۶ سال خشکسالی پیاپی، اکنون وارد مرحله “ورشکستگی آبی” شده است. بر اساس گزارش خبرگزاری ایرنا، کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی در این استان به ۴ میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است. عباس سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، اعلام کرد که در این استان ۱۳۰ درصد از آب قابل برنامهریزی برداشت میشود که به معنای استفاده از ذخایر غیرقابل بازگشت است.
پیامدهای این وضعیت برای ساکنان شرق ایران فاجعهبار بوده است. در حال حاضر بیش از ۴۰۰ روستا در خراسان جنوبی با تانکر آبرسانی میشوند و ۸۰ درصد مخازن سدهای استان خالی است. فرونشست زمین در ۱۷ محدوده مطالعاتی این استان مشاهده شده و دشتهای ممنوعه بحرانی از ۸ مورد به ۱۴ مورد افزایش یافته است. حسین خزیمهنژاد، عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند، تاکید کرد که در شرایط ورشکستگی، احیاپذیری منابع ممکن نیست و سن آب در برخی دشتهای استان به ۱۷ هزار سال میرسد، که نشاندهنده استخراج آبهای فسیلی است که هرگز جایگزین نخواهند شد.
در پایان، گزارشها نشان میدهند که ساختار مدیریتی در ایران همچنان با نگاهی واکنشی و نه پیشگیرانه با بحران برخورد میکند. سندهای سازگاری با کمآبی با عقبماندگی در اجرا مواجه هستند و پروژههای گرانقیمت انتقال آب از دریا نیز نمیتوانند جبرانکننده دههها تخریب منابع داخلی باشند. بدون تغییر بنیادین در پارادایم توسعه و توقف غارت منابع زیرزمینی، ایران در آیندهای نزدیک با موجهای گسترده مهاجرت اقلیمی و فروپاشی امنیت اجتماعی ناشی از بیآبی روبهرو خواهد شد.
