ایالات متحده آمریکا و سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان در نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، خواستار بازگشت فوری و دسترسی کامل بازرسان به تأسیسات هستهای ایران شدند. این مطالبه که با هشدار درباره قطع نظارت ۱۸ ماهه بر ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران همراه شد، در برابر موضع تهران، مسکو و پکن مبنی بر مشروط بودن بازرسیها به پایان تهدیدهای نظامی قرار گرفته است.

مطالبه واشنگتن و تروئیکای اروپا برای دسترسی کامل
در نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، آمریکا و سه کشور اروپایی روز پنجشنبه ۲۸ آبان در بیانیهای مشترک که نماینده فرانسه آن را قرائت کرد و اتحادیه اروپا نیز از آن حمایت به عمل آورد، جمهوری اسلامی را به کارشکنی در مسیر بازرسیها متهم کردند و خواستار تغییر رویکرد تهران برای رفع نگرانیهای بینالمللی شدند. چهار کشور غربی با استناد به تازهترین گزارشهای مدیرکل آژانس هشدار دادند که نزدیک به یک سال و نیم پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به مراکز هستهای ایران در خرداد ۱۴۰۴، آژانس «تداوم آگاهی» خود را نسبت به ذخایر اورانیوم با غنای پایین و بهویژه حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد از دست داده است؛ موادی که پیش از آسیب دیدن تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان راستیآزمایی شده بود و از نظر فنی به آستانه تسلیحاتی نزدیک است.
چهار کشور غربی با استناد به تازهترین گزارشهای مدیرکل آژانس هشدار دادند که نزدیک به یک سال و نیم پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به مراکز هستهای ایران در خرداد ۱۴۰۴، آژانس «تداوم آگاهی» خود را نسبت به ذخایر اورانیوم با غنای پایین و بهویژه حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد از دست داده است؛ موادی که پیش از آسیب دیدن تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان راستیآزمایی شده بود و از نظر فنی به آستانه تسلیحاتی نزدیک است
این بیانیه یک روز پس از اظهارات رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در ۲۷ آبان صادر شد که اعلام کرد از اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، تنها فعالیت میدانی بازرسان در نیروگاه هستهای بوشهر انجام شده و هیچ دسترسیای به تأسیسات آسیبدیده و نیز چهارمین مرکز غنیسازی اعلامشده در اصفهان وجود نداشته است. گروسی با اشاره به اینکه آژانس بدون اطلاعات و دسترسی لازم نمیتواند تأیید کند مواد هستهای اعلامشده ایران از مسیر صلحآمیز منحرف نشدهاند، تأکید کرد که هیچ مانع فنی برای بازگشت بازرسان وجود ندارد و تهران میتواند با گامهای تدریجی و فنی و در نظر گرفتن ملاحظات ایمنی، همکاریها را از سر بگیرد.
قدرتهای غربی همچنین با استقبال محدود از بازرسی بوشهر تأکید کردند که ایران نباید در قبال انجام حداقلی نظارت در یک نیروگاه، از بازرسی سایر مراکز اعلامشده خودداری کند. آنها با یادآوری قطعنامه ۱۸ شهریور شورای حکام مبنی بر گزارش عدم پایبندی ایران به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل، تصریح کردند که توافق پادمان را نمیتوان یکجانبه متوقف کرد. واشنگتن و تروئیکای اروپا از ایران خواستند علاوه بر پاسخ به پرسشهای حلنشده پادمانی، کد اصلاحی ۳.۱ — که ارائه زودهنگام اطلاعات طراحی تأسیسات جدید را الزامی میکند — و پروتکل الحاقی را اجرا کرده و به تعهدات قطعنامههای شورای امنیت درباره تعلیق غنیسازی، بازفرآوری و پروژههای آب سنگین بازگردد.
واکنش تهران و رسانههای داخلی؛ پیوند بازرسی با امنیت
در پاسخ به این مطالبه مشترک، مقامهای جمهوری اسلامی و رسانههای داخلی ایران، عامل اصلی بنبست کنونی را نه امتناع تهران، بلکه بمباران تأسیسات تحت پادمان و تداوم تهدیدهای نظامی معرفی میکنند. نمایندگی دائم ایران در وین روز پنجشنبه در پیامی که در شبکه اجتماعی «ایکس» منتشر کرد، بیانیه چهار کشور را مصداق «ریاکاری و استانداردهای دوگانه» دانست و پرسید چگونه لحاظ کردن شرایط بیسابقه ناشی از حملات نظامی، ضربه به نظام پادمان خوانده میشود، اما بمباران تأسیسات تحت نظارت آژانس و تهدید به تکرار آن، قانونی جلوه داده میشود.
هیئت ایرانی همچنین در واکنش به گزارشهای مدیرکل آژانس، با اشاره به پیشنهاد پاداش ۲۰ میلیون دلاری آمریکا برای دریافت اطلاعات هستهای ایران، هشدار داد هیچ تضمینی وجود ندارد دادههای جمعآوریشده توسط بازرسان در اختیار واشنگتن قرار نگیرد و پوششی برای حملات جدید نشود. رضا نجفی، سفیر و نماینده دائم ایران در وین، در نشست شورای حکام تأکید کرد که تهران با وجود برخورداری از حق تعلیق تعهدات، تاکنون از آن استفاده نکرده، اما در شرایط تهدید مستمر، «همکاری بیقیدوشرط و نامحدود» را نمیپذیرد. به گزارش ایسنا و تسنیم، نجفی اعلام کرد ایران هر درخواست بازرسی را بهصورت موردی و بر اساس ملاحظات امنیتی بررسی کرده و در سیاست پذیرش بازرسان تعیینشده تجدیدنظر میکند. او با مقایسه سکوت کنونی آژانس با واکنش این نهاد به حمله اسرائیل به تأسیسات عراق در سال ۱۹۸۱ — که نزدیک به ده قطعنامه محکومیت در پی داشت — مقصر دانستن تهران را «قرار دادن معلول به جای علت» توصیف کرد.
همسو با این موضع، محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، واشنگتن و تلآویو را به تلاش برای بهرهبرداری از بازرسیها بهمنظور ارزیابی خسارتهای واردشده به تأسیسات ایران متهم کرد و گفت تا زمانی که آژانس پروتکلی مشخص برای بازرسی از مراکز بمبارانشده تدوین نکند، بازگشت بازرسان ممکن نیست. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز پیشتر در گفتوگو با رسانههای داخلی از جمله تابناک و ایرنا، درز گزارشهای آژانس به رسانههای غربی را «نقص ساختاری» خوانده و آژانس را به گزارشدهی یکسویه متهم کرده بود. این مواضع با پشتیبانی مسکو و پکن نیز همراه شد؛ ایران، روسیه و چین روز چهارشنبه در بیانیهای مشترک در شورای حکام اعلام کردند که ازسرگیری کامل بازرسیها منوط به پایان کامل خصومتها، رفع تهدیدهای نظامی و ارائه تضمینهای معتبر است. میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در وین نیز تأکید کرد بدون دریافت تضمین عدم توسل به زور از سوی آمریکا و اسرائیل، اقدامات فنی بهتنهایی راهگشا نخواهد بود.

دوگانه شفافیت و بازدارندگی
مطالبه صریح آمریکا و سه کشور اروپایی برای بازگشت فوری بازرسان و مقاومت امنیتی تهران در برابر آن، دو وجه متضاد از یک بحران ساختاری را عریان کرده است. از یک سو، همانگونه که رسانههای داخلی ایران در تحلیل نشست وین اشاره کردهاند، اعتبار و بیطرفی آژانس در آزمونی بیسابقه قرار دارد. اصرار قدرتهای غربی بر اجرای عادی و حتی فراپادمانی تعهدات، بیآنکه سازوکار حقوقی روشنی برای محکومیت یا جلوگیری از حمله نظامی به مراکز صلحآمیز عضو انپیتی وجود داشته باشد، منطق بازدارندگی حقوقی نظام منع اشاعه را تضعیف میکند و این پرسش بنیادی را پیش میکشد که آیا پایبندی به پادمانها مصونیت تأسیسات هستهای را تضمین میکند یا خیر.
از سوی دیگر، تداوم ابهام ۱۸ ماهه از سوی تهران درباره وضعیت ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی و خودداری از اجرای حتی گامهای محدود و تدریجی پیشنهادی مدیرکل آژانس، ریسکهای راهبردی سنگینی را متوجه خود ایران میکند. فقدان راستیآزمایی بینالمللی، شکاف بیاعتمادی را تعمیق بخشیده و بهانههای لازم را در اختیار بازیگرانی میگذارد که به دنبال تشدید نظامی هستند. در همین پیوند، خبرگزاری رویترز گزارش داده است که رومن گافمن، رئیس موساد، هفته گذشته در دیدار با مقامهای آمریکایی از جمله جان رتکلیف، رئیس سازمان سیا، خواستار حمله مشترک تازه به ایران شده است؛ هرچند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تاکنون از صدور دستور حملات گسترده جدید خودداری کرده است.
در جمعبندی میتوان گفت درخواست چهار کشور غربی برای بازگشت بازرسان آژانس به تأسیسات ایران، تا زمانی که در چارچوب یک معادله دیپلماتیک جامع قرار نگیرد، به نتیجه نخواهد رسید. تنها با ایجاد توازنی عملی میان «شفافیت قابل راستیآزمایی» از سوی تهران و «تضمینهای امنیتی و توقف تهدید نظامی» از سوی واشنگتن و متحدانش است که میتوان از تداوم بنبست وین و خطر رویارویی تازه در منطقه جلوگیری کرد.
- گره پادمان و امنیت در وین؛ آمریکا و سه کشور اروپایی خواستار بازگشت بازرسان آژانس به تأسیسات هستهای ایران شدند
- شکایت مسیح علینژاد از رژیم ایران در دادگاه فدرال آمریکا؛ پیگرد قانونی کارزار تروریسم دولتی و سوءقصد در نیویورک
- بیانیه چهارمادهای شنژن؛ شکاف میان نمایش دیپلماتیک قدرتهای بزرگ و گره بحرانهای ایران و اوکراین
- وزیر امنیت ملی آمریکا فاش کرد: حملات سایبری گسترده رژیم ایران به زیرساختهای حیاتی و شریانهای اقتصادی ایالات متحده
- بنبست ۱۸ ماهه در نظارت هستهای؛ هشدار تازه گروسی و دوگانه «تعهد پادمانی» و «تضمین امنیتی» در تهران
