جنگها پیامدهای فاجعهباری دارند که بهطور منفی بر مردمانی اثر میگذارد که زیر فشار قساوت جنگ و درگیریهای چندجانبه زندگی میکنند. هرچه این وضعیت طولانیتر شود، پیامدهای منفی آن، چه در بُعد اقتصادی و چه اجتماعی، دوچندان میشود؛ پیامدهایی که بهطور مستقیم بر وضعیت روانی مردم اثر میگذارد و برخی گروههای اجتماعی را به پایان دادن به زندگی خود سوق میدهد. با ورود جنگ به چهاردهمین سال خود، سوریه با اوضاع اقتصادی دشواری روبهرو است؛ در حالی که پول ملی ارزش خود را از دست داده، رتبه این کشور در بیشتر شاخصهای حقوقی در سطح جهان تنزل یافته، زندگی دشوار شده و ابتداییترین مؤلفههای حیات غایب است. همچنین هیچ راهحلی در افق نزدیک دیده نمیشود، سطح امید به گشایشی قریبالوقوع کاهش یافته و افزون بر این، امنیت و ثبات نیز در سراسر سوریه غایب است.
آغاز سال جاری شاهد افزایش چشمگیر نرخ خودکشی در همه مناطق سوریه، صرفنظر از طرفهای کنترلکننده، بوده است. بنا بر اعلام “رصدخانه حقوق بشر سوریه”، شرایطی که کشور از سر میگذراند به افزایش نرخ خودکشی با روشهای مختلف انجامیده و بیشتر قربانیان را جوانان تشکیل میدهند.
نرخ خودکشی رو به افزایش است.. جوانان قربانیان اصلی هستند
خبرهای خودکشی یا تلاش برای آن در سوریه به تیترهای درشتی برای مواردی تکرارشونده و تقریباً روزانه تبدیل شده که در صدر اخبار روزنامهها، مقالهها و بولتنهای خبری قرار میگیرد. پس از آنکه نرخهای خودکشی بین سالهای 2022 و 2023 کاهش یافته بود، نهادهای مسئول بار دیگر نسبت به افزایش نرخ خودکشی از آغاز سال جاری در مقایسه با سالهای گذشته هشدار دادهاند.
در همین راستا، تیم “هماهنگکنندگان پاسخ سوریه” که در شمال غرب سوریه فعال است، در گزارشی که در 10 فوریه گذشته منتشر کرد، به افزایش 120 درصدی نرخ خودکشی در مقایسه با تعداد موارد ثبتشده در سال گذشته اشاره کرد. این منبع تأکید کرد که کودکان و جوانان اصلیترین گروه قربانیان هستند، بهطوری که تنها در هفته گذشته 12 مورد خودکشی ثبت شده است.
“اداره بهداشت” در شهر ادلب از آغاز سال جاری 22 مورد خودکشی، از جمله 4 کودک، ثبت کرده است
از سوی دیگر، “اداره بهداشت” در شهر ادلب 22 مورد خودکشی از جمله 4 کودک ثبت کرده است. غانم الخلیل، مدیر روابط عمومی “اداره بهداشت” در ادلب، به “الحل نت” گفت که پدیده خودکشی در میان جوانان و کودکان از آغاز سال بهطور محسوسی رو به افزایش بوده و “قرصهای گاز” همچنان رایجترین روش در میان این گروه است؛ با وجود تدابیر احتیاطی که “وزارت کشاورزی” در “دولت نجات” وابسته به “هیئت تحریر الشام” برای توزیع این قرصها و آگاهسازی درباره خطرات مصرف آنها، که به مرگ میانجامد، اتخاذ کرده است. “قرصهای گاز” یا “قرصهای غله”، چنانکه در شمال سوریه بهصورت عامیانه نامیده میشوند، قرصهایی هستند که بهعنوان آفتکش برای حفظ غلات مختلف از فساد به کار میروند، اما اکنون به وسیلهای برای خودکشی تبدیل شدهاند.
در مقابل، “هیئت کل پزشکی قانونی” در مناطق تحت کنترل “دولت سوریه” از آغاز سال 2024، 28 مورد خودکشی را ثبت کرده است. این ارقام را یک مسئول در “هیئت کل پزشکی قانونی” در تماس تلفنی با “الحل نت” تأیید کرد.
در این زمینه، باسل نمره، متخصص روانشناسی، توضیح داد که وخامت اوضاع اقتصادی و اجتماعی نوعی اختلال روانی ایجاد میکند و از دلایل اصلی خودکشی کودکان و نوجوانان است. افزون بر این، استفاده از مواد مخدر، اگر در میان این گروه وجود داشته باشد، یکی از عواملی است که به خودکشی منجر میشود؛ علاوه بر مشکلات خانوادگی و روابط اجتماعی.
آمارهای غیردقیق از سوی دولت سوریه
زاهر حجو، مدیرکل “هیئت کل پزشکی قانونی” در سوریه، به روزنامه محلی “الوطن” گفت که در طول سال گذشته، نرخ موارد خودکشی در مناطق تحت کنترل دولت سوریه کاهش یافته است؛ بهطوری که این هیئت در گزارش خود 146 مورد را ثبت کرده که در مناطق حلب، دمشق، سویداء، حماه و طرطوس توزیع شدهاند.
میزان کاهش موارد خودکشی با وجود تفاوت در روشها، از جمله شلیک گلوله، حلقآویز کردن، ضربه با سلاح سرد یا مسمومیت، به 0.16 درصد رسید. مناطق تحت کنترل دولت سوریه در سال گذشته، بنا بر “هیئت پزشکی قانونی” در سوریه، 159 مورد ثبتشده خودکشی را شاهد بودهاند. اما یک منبع آگاه از داخل “هیئت پزشکی قانونی” در این ارقام تردید کرد. این منبع که نخواست نامش فاش شود، به “الحل نت” گفت موارد خودکشی که به بیمارستانها میرسد نشان میدهد ارقام اعلامشده از سوی نهادهای مسئول دقیق نیست، بلکه نرخ خودکشی بسیار بالاتر از چیزی است که بهطور رسمی اعلام میشود.
موارد خودکشی که به بیمارستانهای دولتی میرسد نشان میدهد ارقام اعلامشده از سوی نهادهای مسئول دقیق نیست، بلکه نرخ خودکشی بسیار بالاتر از چیزی است که بهطور رسمی اعلام میشود.
منبعی آگاه از داخل هیئت پزشکی قانونی
این منبع همچنین تأکید کرد که بیشتر موارد خودکشی ناشی از بیمعنایی زندگی، گمگشتگی هویت جوانان سوری، وخامت شرایط معیشتی، بیکاری و فروپاشی خانوادگی است. البته دلایل دیگری نیز وجود دارد، اما در زمره موارد استثنایی قرار میگیرند و ویژگی عمومی و برجسته به شمار نمیآیند.
همین منبع خاطرنشان کرد که در بخش پزشکی قانونی کاستیهای آشکاری وجود دارد؛ بخشی که از کمبود نیروی انسانی رنج میبرد و تعداد پزشکان آن به یکسوم رسیده است. او توضیح داد که تعداد پزشکان قانونی شاغل در سراسر سوریه تنها 52 نفر است.
رفتارهای پیش از خودکشی
دیدگاههای روانشناختی و اجتماعی درباره پدیده خودکشی متفاوت است و بنا بر علم روانشناسی، کسی که خودکشی میکند قربانی اوج پرخاشگریای است که بهجای جامعه متوجه خود میسازد. هرچه فرد بیشتر در جامعه ادغام شده باشد، احتمال گرایش او به خودکشی کمتر است، و با کاهش سطح ادغام اجتماعی، احتمال گرایش افراد به خودکشی بیشتر میشود.
برای فهم خودکشی بهعنوان پدیدهای که در جامعه سوریه رایج شده، باید بر رفتارهای فردی که به خودکشی فکر میکند درنگ کرد؛ بیتردید این تصمیم ناگهانی نیست، بلکه نتیجه حتمی رفتارهای برجستهای است. در این زمینه، اسماء السوید، متخصص حوزه تربیتی، معتقد است کسی که به خودکشی فکر میکند پیامهایی به اطرافیان خود میفرستد. این پیامها به شکل تغییرات آشکاری بروز میکند که از ناراحتی فرد و نارضایتی او از زندگی حکایت دارد، و ممکن است در قالب عباراتی باشد که تکرار میکند و در مضمون خود نشاندهنده بیمیلی به زندگی و ادامه دادن است، یا حتی به مرحله پیشرفتهتری برسد که در آن فرد از تمایل خود به مرگ سخن میگوید. این متخصص افزود که فردِ در آستانه خودکشی در پی رسیدن به مرحلهای از آرامش و امنیت است که گمان میکند آن را در مرگ خواهد یافت.
السوید همچنین اشاره کرد که برخی رفتارها وجود دارد که فردِ در فکر خودکشی به آنها پناه میبرد؛ مانند گوشهگیری و انزوا از محیط پیرامون، افزون بر احساس حقارت، اندوه، کاهش ارزشمندیِ خود، کاهش حس استحقاق، نگاه منفی به خویشتن و کاهش میزان اتکای او به دستاوردهای آیندهاش.
از جمله عواملی که به خودکشی منجر میشود، رنج بردن از اختلال دوقطبی، زورگویی، یا از دست دادن یکی از اعضای خانواده در حادثهای تراژیک است، افزون بر دلایل دیگر.
در مطالعهای تازه که دانشگاه بریتانیایی “ناتینگهام” منتشر کرده، اشاره شده است که افکار خودکشی در زمستان بر مغز چیره میشود، اما اقدام به خودکشی در فصلهای بهار و تابستان شکل میگیرد.
برایان اوشیا، پژوهشگر اصلی این مطالعه، میگوید: “شگفتآور این است که بهار زمانی است که انتظار میرود حالوهوای مردم بهتر شود، اما در واقع مردم در این فصل بیشتر در معرض خطر خودکشی قرار دارند.”
آیا راهحلهایی برای مهار این پدیده وجود دارد؟
سوریها در سراسر کشور با اوضاع دشوار اقتصادی، معیشتی و آموزشی روبهرو هستند و به نوبه خود با چالشهایی مواجهاند که نیازمند پاسخی گسترده در سطح بینالمللی و همکاری جدی از سوی سازمانهای بشردوستانه فعال در سوریه است. این وضعیت در کنار غیاب ساختار نهادیای که بر نیاز اجتماعی استوار باشد نه نیاز بیرونی، به گسترش بیشتر این پدیده در جامعه سوریه دامن میزند.
براء جمعه، متخصص حمایت روانی، به “الحل نت” میگوید نهادهایی که برای مقابله با پدیده خودکشی در سوریه فعالیت میکنند، بله وجود دارند، اما بر پایه مطالعه و علم کار نمیکنند و طرحی مشترک برای مهار این پدیده نمیسازند. جمعه معتقد است ما به وجود یک نهاد رسمی ملی نیاز داریم که با یک نهاد پژوهشی مرتبط باشد؛ نهادی که جامعه را مطالعه کند، عوامل را تحلیل کند و همه دلایل را در نظر بگیرد. مشکل بزرگ است و باید با این بُعد و عمق به آن نگریست، نه اینکه آن را صرفاً به جنبه روانی و معیشتی تقلیل داد.
با نگاهی به ارقام و آمارها، بیش از 90 درصد سوریها زیر خط فقر زندگی میکنند و بیش از 1.5 میلیون نفر به کمکهای فوری بشردوستانه نیاز دارند؛ افزون بر بیش از دو میلیون آواره و بیجا شده در شمال غرب سوریه که بیش از 94 درصد آنان از دشواریهای شدید در تأمین غذا رنج میبرند.
بر اساس گزارشی از سازمان ملل متحد که در 11 مارس جاری منتشر شد، 16.7 میلیون نفر در داخل سوریه به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند؛ رقمی که از زمان آغاز بحران بیسابقه است، و کاهش شدید منابع، میلیونها نفر را در آستانه گرسنگی قرار داده است.
سوریه در زمره شش کشور دارای پایینترین سطح امنیت غذایی در جهان طبقهبندی شده و شمار افرادی که از ناامنی غذایی رنج میبرند به 12.1 میلیون نفر (بیش از نیمی از جمعیت) رسیده است، و 2.9 میلیون نفر نیز از ناامنی غذایی شدید رنج میبرند.
بیتردید گسترش چنین پدیدهای به این معناست که عوامل واقعیای وجود دارد که باید درباره آنها پژوهش کرد، بر آنها درنگ کرد و برای مهارشان بهصورت جمعی اقدام کرد.
- بحران در هفتمین ماه جنگ؛ واشینگتن بر سر دوراهی آتشبس یا تشدید ضربات علیه رژیم تهران
- عبور بیش از ۲ هزار کشتی از تنگه هرمز در دو ماه؛ ترامپ: جنگ بهزودی پایان مییابد
- کریدورهای ریلی و تجارت پایاپای؛ ابعاد حمایت چین از ایران و پیامدهای آن برای امنیت خلیج فارس
- معاملهای ۲۴ میلیارد دلاری میان واشینگتن و ریاض، موافقت آمریکا با فروش اف-۳۵ به عربستان
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
