روزنامه واشینگتنپست در تازهترین گزارش تحقیقی خود در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۱ شهریور ۱۴۰۵) اعلام کرد که شبکه القاعده و گروههای همپیمان آن در طول ۳ سال گذشته دستکم ۸ مرکز و پایگاه آموزشی جدید را در خاک افغانستان راهاندازی کردهاند.
این ارزیابی با تکیه بر اسناد نظارتی سازمان ملل متحد و گزارشهای مقامات امنیتی و اطلاعاتی غرب تنظیم شده و نشان میدهد که فعالیت هستههای مسلح فرامرزی در بخشهای گوناگون افغانستان بار دیگر روندی افزایشی به خود گرفته است، هرچند شواهد آشکاری از تدارک یک حمله بزرگ بینالمللی از مبدأ این کشور دیده نمیشود.
گزارشهای اطلاعاتی از پایگاههای تازه
بر اساس دادههای منتشرشده توسط نهادهای ناظر بینالمللی، گروههایی نظیر القاعده، شاخه خراسان داعش و شماری از تشکلهای شبهنظامی منطقهای اکنون در دستکم ۱۴ ولایت از مجموع ۳۴ ولایت افغانستان حضور مستقیم یا مراکز آموزشی فعال دارند. ارزیابیهای نهادهای امنیتی حاکی از آن است که استقرار این اردوگاهها در مناطق دورافتاده و کوهستانی صورت گرفته و به دلیل محدودیتهای دسترسی زمینی و هوایی، بررسی میدانی تمامی این پایگاهها برای بازرسان مستقل دشوار است.
با وجود وسعت استقرار این اردوگاهها، ارزیابیها نشان میدهند که عملکرد این مراکز بیشتر بر آموزشهای تخصصی و کوتاهمدت تمرکز دارد. این تاسیسات نه به شکل پایگاههای بزرگ دهههای گذشته، بلکه به صورت واحدهای کوچک و پراکنده ایجاد شدهاند تا از شناسایی سریع توسط ابزارهای نظارت هوایی در امان بمانند.
نقش مشورتی هسته مرکزی القاعده
کولین اسمیت، هماهنگکننده گروه نظارت سازمان ملل متحد بر گروههای مسلح، در اظهاراتی درباره وضعیت کنونی القاعده اعلام کرد که شمار نیروهای هسته اصلی و مرکزی این سازمان در افغانستان به حدود ۱۰۰ نفر یا کمتر کاهش یافته است. به گفته این مقام سازمان ملل، القاعده اکنون دیگر همانند گذشته در خط مقدم اجرای عملیاتهای رزمی مستقیم ظاهر نمیشود، بلکه نقشی هدایتکننده و مشورتی برای سایر گروههای همپیمان ایفا میکند.
این نقش مشورتی شامل آموزش شیوههای پیشرفته حفاظت اطلاعات، ارتباطات مخفی، مهارتهای ساخت تسلیحات دستساز و برنامهریزی عملیاتی است. به این ترتیب، هسته مرکزی القاعده به جای گسترش عددی نیروهای خود، تلاش میکند توان فنی و تاکتیکی گروههای منطقهای را ارتقا دهد و جایگاه خود را به عنوان مرجع فکری و راهبردی این جریانها حفظ کند.
رشد تحریک طالبان پاکستان و داعش خراسان
گزارشهای ناظران سازمان ملل متحد نشان میدهند که تحریک طالبان پاکستان، معروف به تیتیپی، یکی از اصلیترین بهرهبرداران از این امکانات آموزشی در افغانستان است. برآوردهای امنیتی تعداد نیروهای تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان را تا حدود ۷ هزار نفر اعلام کردهاند و گزارش شده که این گروه در دستکم ۴ ولایت گوناگون اردوگاههای مستقل در اختیار دارد. این تشکل مسئولیت صدها حمله مرگبار را در سالهای اخیر در خاک پاکستان بر عهده گرفته است.
در همین حال، شاخه خراسان داعش نیز به عنوان یک جریان رقیب و تهدیدی جدی در منطقه به شمار میرود. بنا بر دادههای مورد استناد واشینگتنپست، این شاخه حدود ۲ هزار نیروی مسلح دارد. مناطق شمالی افغانستان به کانون اصلی جذب نیرو، آموزش و تدارک حملات برای شاخه خراسان داعش تبدیل شده و فعالیتهای این گروه علاوه بر داخل افغانستان، کشورهای آسیای مرکزی و حوزههای فرامنطقهای را نیز هدف قرار داده است.
اختلافنظر کارشناسان بر سر سطح تهدید
رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در گزارشی به تاریخ ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱۷ شهریور ۱۴۰۵) به بررسی دیدگاههای گوناگون کارشناسان امنیتی پیرامون این تحولات پرداخت و نشان داد که میان تحلیلگران درباره اندازه واقعی خطر اجماع وجود ندارد. آنی پیفورزهایمر، دیپلمات پیشین ایالات متحده، و اچ. آر. مکمستر، مشاور پیشین امنیت ملی آمریکا، بر این باورند که افغانستان مجدداً در حال تبدیل شدن به پناهگاهی امن برای تشکلهای افراطی با مقاصد فرامرزی است. همچنین کالین کلارک، پژوهشگر ارشد مرکز سوفان، تجمیع گروههای مسلح در این جغرافیا را به یک بمب ساعتی تشبیه کرده است.
در نقطه مقابل، جاناتان شرودن، کارشناس مسائل امنیتی در مؤسسه تحلیلهای دفاعی سیانای، تاکید میکند که اوضاع کنونی شباهتی به شرایط پیش از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ (۲۰ شهریور ۱۳۸۰) ندارد. به گفته او، رهبران حکومت کابل هزینههای سنگین پناهدادن به القاعده در گذشته را تجربه کردهاند و به همین سبب تحرکات این گروه را کنترل میکنند. شرودن میافزاید فعالترین شاخههای عملیاتی القاعده در حال حاضر در مناطقی نظیر سومالی و غرب آفریقا مستقر هستند و نه در جنوب آسیا.
پیامدهای کشتهشدن الظواهری و موضع کابل
کشتهشدن ایمن الظواهری، رهبر پیشین القاعده، در حمله پهپادی آمریکا به ساختمانی در کابل در ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۲ (۹ مرداد ۱۴۰۱)، این واقعیت را نشان داد که پیوندهای میان القاعده و بخشهایی از هیئت حاکمه افغانستان به طور کامل منقطع نشده است. با این حال، از آن تاریخ به بعد، ایالات متحده عملیات هوایی آشکار دیگری علیه فرماندهان القاعده در خاک افغانستان انجام نداده است. تحلیلگران بر سر این موضوع بحث دارند که آیا این عدم حمله به معنای نبود چهرههای برجسته بوده یا ناشی از کاهش توان جمعآوری اطلاعات واشینگتن پس از پایان حضور نظامی است.
حکومت طالبان همواره بر پایبندی خود به توافق دوحه امضاشده در ۲۹ فوریه ۲۰۲۰ (۱۰ اسفند ۱۳۹۸) پافشاری کرده و اعلام داشته که به هیچ گروهی اجازه سوءاستفاده از خاک افغانستان علیه امنیت دیگر کشورها را نمیدهد. مقامات رسمی کابل انتشار گزارشهای مربوط به احداث اردوگاههای جدید را رد کرده و آنها را ادعاهایی بزرگنماییشده میخوانند.
یافتههای نهادهای بینالمللی بیانگر آن است که افغانستان بار دیگر به بستر فعالیتهای آموزشی و پشتیبانی برای چند گروه عمده شبهنظامی بدل شده است. با این حال، کارشناسان بر این باورند که مهار نسبی تحرکات از سوی حکومت محلی و تمرکز بیشتر این گروهها بر اهداف منطقهای، احتمال تبدیل سریع این کشور به مبدأ حملات بینالمللی را محدود ساخته است، هرچند ادامه فعالیت این اردوگاهها نگرانیهای امنیتی بلندمدت را پایدار نگه میدارد.
