جنگ روسیه در اوکراین طولانی شده و احتمال دارد باز هم طولانیتر شود؛ آن هم در میان پرسشهایی درباره نحوه مدیریت روسیه بر این جنگ، کارآمدی سلاحهایش، و میزان موفقیت یا ناکامی آن در تحقق اهداف راهبردیاش. در مقابل، تحرکاتی در منطقه در جریان است که از آن تلاش برای پایهگذاری ائتلافی در برابر ایران استنباط میشود؛ ائتلافی که هدفش کاهش سطح و شدت آسیبهایی است که ایران پس از سالهای طولانی در منطقه بر جای گذاشته است.
وبسایت «الحل نت» در گفتوگویی اختصاصی با سرهنگ و دکتر ایمن سلامه، به بسیاری از پرسشها و محورهای مربوط به سیاست، راهبردهای نظامی و مذاکرات مرتبط با جنگ روسیه و اوکراین، در کنار پرسشهایی درباره فرصتهای تشکیل ائتلافی علیه خطر گسترش نفوذ ایران در منطقه، پرداخت.
ایمن سلامه، سرهنگ بازنشسته و افسر ارتباطی پیشین در «پیمان آتلانتیک شمالی» (ناتو)، و عضو شورای مصری امور خارجی، عضو شورای دانشکده زبانهای دانشگاه مصری «عین شمس» است. سلامه همچنین در سال 2001 برای کار بهعنوان مشاور حقوقی در دادگاه کیفری بینالمللی یوگسلاوی سابق نامزد شد.
سلامه در کارنامه تجربیات و مسیر دانشگاهی خود، مأموریتها و فعالیتهای بسیاری دارد که برجستهترین آنها این است که در فاصله سالهای 2018 تا 2019 بهعنوان مشاور حقوقی «کمیته بینالمللی صلیب سرخ» در ژنو فعالیت کرد تا بر شرحها و دیدگاههای کارشناسان کمیته درباره کنوانسیون سوم ژنو 1949 در خصوص رفتار با بازداشتشدگان و اسیران جنگی اظهارنظر کند. همچنین استاد مدعو حقوق بینالملل در مؤسسه بینالمللی حقوق بشر در استراسبورگ فرانسه، و نیز استاد افتخاری حقوق بینالملل در مؤسسه حقوق بشر دانشگاه «دیپال» در شیکاگو، ایالات متحده آمریکا بوده است.
میزان نیاز به توسعه حقوق بینالملل بشردوستانه
سلامه در گفتوگوی اختصاصی خود با «الحل نت» در زمینه جنگ جاری در اوکراین و درباره میزان نیاز به توسعه قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه گفت که ماهیت جنگ روسیه و اوکراین در عصر سلاحهای بسیار پیچیده تغییر نخواهد کرد. این جنگ که از 24 فوریه 2022 شعلهور شده، نیاز مبرم به توسعه قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه مربوط به درگیریهای مسلحانه بینالمللی را تأیید کرده است؛ با توجه به حجم ویرانی فراگیر، تلفات سنگین انسانی و رنج بشری که هم جنگجویان و هم غیرنظامیان را دربر گرفته است.
به برآورد سلامه، با وجود پیشرفت فناوریهای نوین نظامی و استفاده بیسابقه از آنها در درگیریهای مسلحانه که در تولید سلاحها، تجهیزات و ابزارهای ویژه نبرد مسلحانه نمود یافته است، این فناوریهای جدید تنها به یک شاخه از سلاحهای رزمی دو طرف درگیری محدود نمانده، بلکه همه این شاخهها را دربر گرفته است. اما همه اینها با حجم ویرانیای که بشریت از زمان جنگ جهانی دوم به خود ندیده، در تضاد قرار گرفته است؛ و اوکراین به میدان آزمایش جدیدترین سلاحهای روسیه و نیز پیمان «ناتو» بدل شده است. از اینرو، بر جامعه بینالمللی واجب شده است که برای توسعه اسناد بینالمللی حقوق بینالملل و حقوق بینالملل بشردوستانه، تلاشی پیگیر به خرج دهد.
سلامه در گفتوگوی مفصل خود با «الحل نت» درباره مفهوم سلاحهای انفجاری مرگبارِ موجب نگرانی توضیح داد و افزود که در نتیجه آنچه از اقدامات خصمانه نظامی میان دو کشور در حال جنگ، یعنی روسیه و اوکراین، رخ داده است، مناطق پرجمعیت با انواع بسیاری از سلاحهای انفجاری هدف قرار گرفتهاند؛ سلاحهایی که هنگام استفاده در مناطق مسکونی، نگرانیهای انسانی برمیانگیزند. آثار این سلاحها به گسترهای وسیع کشیده میشود یا پیامدها و خساراتی در مقیاسی گسترده بر جای میگذارد.
سلامه گفت: «رسانههای جهانی بهصورت شبانهروزی ما را با جدیدترین سلاحهای روسی روبهرو میکنند؛ سلاحهایی که هنوز در جنگهایی که روسیه در افغانستان، چچن و سوریه به راه انداخته بود، و نیز در عملیات نیروی نیابتی مشهورش، واگنر، در لیبی و آفریقای مرکزی، آزموده نشده بودند.» به گفته سلامه، آشکار است که طرفهای درگیر، چه در مخاصمات مسلحانه بینالمللی و چه غیربینالمللی، بسیاری از قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه را نقض میکنند و جنگ روسیه و اوکراین نیز از این حیث استثنا نیست.
به گفته سلامه، حقوق بینالملل بشردوستانه با هدف انسانیکردن درگیریهای مسلحانه وضع شده است، و این اصل ناظر به یک حقیقت حقوقی بنیادین است: انگیزه از درگیری مسلحانه، تضعیف شدید توان دشمن است نه نابودی کامل او، چنانکه در قرون گذشته رخ میداد؛ زمانی که جنگ، پیش از صدور میثاق «جامعه ملل» و سپس منشور سازمان ملل متحد، وسیلهای مشروع برای حلوفصل منازعات بینالمللی به شمار میرفت.
به گفته سلامه، بدیهی است که حقوق بینالملل بشردوستانه چارچوب حقوقیِ حاکم بر سلاحهای نوین را تشکیل میدهد، زیرا این نظام حقوقی در معاهدات قراردادی و عرفی خود، قواعد مربوط به وسایل و روشهای جنگ را تعیین میکند. بخش عمده این قواعد مربوط به تنظیم سلاحهای نوین را در پروتکل الحاقی اول مییابیم، بهویژه در آنچه به بازبینی و مشروعیت آنها هنگام توسعه، بهروزرسانی یا ساخت مربوط میشود، و نیز میزان انطباق آنها با شرط «مارتنز» که از اصول اساسی حقوق بینالملل بشردوستانه بهشمار میرود.
مقصود از ممنوعیت یا محدودسازی سلاحها، دارای مفهومی دوگانه است. از یک سو، محدودسازی به معنای محدودیت حقوقی در استفاده از برخی سلاحهاست؛ یعنی تحریم و منع شیوههای خاصی در بهکارگیری این سلاح، که به معنای جواز استفاده از آن تحت شرایطی معین است. از سوی دیگر، ممنوعیت حقوقیِ استفاده از برخی سلاحها مطرح است؛ یعنی تحریم توسل به آنها در همه حالات، فارغ از شیوه و هدف. بر این اساس، مقصود از ممنوعیت طبق قواعد ثانویه مسئولیت دولتها این است که دولتها باید همه تدابیر لازم را برای متوقفکردن نقض حقوق بینالملل بشردوستانه، فراهمکردن ابزارهای مناسب برای جبران خسارت، و تحقیق در بسیاری از موارد بهعنوان گام اولیه در هر اقدام، اتخاذ کنند؛ به گفته سلامه.
سلامه در پایان سخنانش درباره محور میزان نیاز به توسعه حقوق بینالملل بشردوستانه، اشاره کرد که جنگ روسیه و اوکراین از بسیاری از نقضهای فاحش اصول و قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه که بر درگیریهای مسلحانه بینالمللی حاکم است، پرده برداشته و این نقضها که تا حد زیادی ناشی از سلاحهای نوین مرگبارِ غیرمتمایز میان جنگجویان و غیرنظامیان بوده، زنگ خطر را به صدا درآورده است.
از اینرو، بر جامعه بینالمللی و در صدر آن «کمیته بینالمللی صلیب سرخ» لازم شده است که برای توسعه قواعد جاری حقوق بینالملل بشردوستانه مرتبط با استفاده از سلاحهای نوین مانند پهپادها، و نیز روشها و ابزارهای جنگهای جدید مانند حملات سایبری، بهطور جدی تلاش کند.
شاید برایتان جالب باشد: دکتر محسن ابوالنور به «الحل نت»: با وجود ایران، ثباتی در خاورمیانه نخواهد بود
هیچ مذاکره روسی-اوکراینی در کار نیست
در چارچوب تهاجم روسیه به اوکراین و در پاسخ به پرسش «الحل نت» درباره امکان و فایده مذاکرات روسیه و اوکراین، سلامه گفت که در حال حاضر یا دستکم در هفتههای آینده، مذاکرهای میان روسیه و اوکراین انجام نخواهد شد، مگر آنکه تحول دراماتیک بزرگ و مهمی رخ دهد؛ یعنی تحول مهمی در میدان نبرد و در عملیات نظامی، بهویژه در سرزمینهای اوکراینی که ارتش روسیه در جنوب یا شرق اوکراین اشغال کرده است.
از اینرو، سیل کمکها و یاریهای نظامی، اقتصادی، مالی و دیگر انواع کمکهای نظامی غرب به اوکراین در تاریخ همه جنگها بیسابقه بوده است. به این معنا که وقتی نیروهای نازی هیتلر در دوران حکومت او، در جریان جنگ جهانی دوم، به حومه پایتخت روسیه، مسکو، رسیدند و ارتش آلمان آن را محاصره کرد و شکستهای متعددی به ارتش روسیه، «ارتش سرخ شوروی سابق»، وارد آورد، ایالات متحده و متحدانش با پشتیبانی نظامی و ایجاد پل زمینی، دریایی و هوایی به کمک ارتش شوروی آن زمان شتافتند تا در برابر ارتش هیتلر مقاومت کند. بدون آن حمایت غربی، «ارتش سرخ شوروی سابق» در آن زمان نمیتوانست بر ارتش هیتلرِ «آلمانی» پیروز شود.
اگر از سوی برخی کشورهای غربی که شروع کردهاند ببینند در نتیجه حمایت ارائهشده به اوکراین با مشکلات اقتصادی روبهرو شدهاند، نوعی نارضایتی پدید آید، این امر بر عملیات نظامی در میدان روسها و اوکراینیها اثر خواهد گذاشت و در نتیجه، به برآورد سلامه، از وزن سیاسی کییف خواهد کاست.
سلامه خاطرنشان کرد که اگر وزن و نفوذ سیاسی اوکراین در برابر روسیه کاهش یابد، این امر شاید اوکراین را وادار کند که تن دهد و به میز مذاکره برود؛ در نتیجه دیگر شروط و سقف بالای مطالبات اوکراینی را بر روسیه تحمیل نخواهد کرد؛ مطالباتی که در رأس آنها خروج فوری از همه سرزمینهای اشغالشده توسط روسیه، و در درجه نخست شبهجزیره کریمه، قرار دارد.
شاید برایتان جالب باشد: دکتر اسامه القاضی به «الحل نت»: بدترین وضعیت هنوز در اقتصاد سوریه از راه نرسیده است
استفاده از سلاح هستهای و سرانجامهای جنگ
اگر مسکو به استفاده از سلاحهای هستهای متوسل شود، کشورهای غربی مواضعی اتخاذ خواهند کرد و همچنین در صورت تشدید تنش از سوی روسیه، تحرکات و حمایتی نیز از دولت اوکراین به عمل خواهند آورد. در این چارچوب، سلامه معتقد است که در دهههای آینده، بههیچوجه هیچ کشور هستهایای آماده نیست که بار دیگر، از زمان دو فاجعه «هیروشیما» و «ناکازاکی»، ماجراجویی کند و خطر استفاده از سلاحهای هستهای را بپذیرد.
اندیشهای که به سبب دگرگونی بنیادین در جنگ و در نتیجه اختراع سلاحهای هستهای لازم شده، باید این خطرات هولناک را در سطح محلی نیز در نظر بگیرد، زیرا در عصر جهانی کنونی، این خطرات بازتابهای بینالمللی دارند. جنگ شعلهور و سوزان در اوکراین شاهد تهدیدهای پیدرپی به توسل به گزینه هستهای بوده و جهان، بیاغراق، بر لبه سناریوی «هیروشیما» و «ناکازاکی» قرار گرفته است.
سلامه با این حال افزود: «روسیه، و بهطور مشخص رئیسجمهور روسیه ولادیمیر پوتین و مشاورانش، پس از آنکه نشانههای پیروزیهای اوکراین در افق پدیدار شد، عقبنشینی کردند. پیش از این پیروزیها، و بهویژه در جبهه جنوبی اوکراین، نیروهای روس از چندین منطقه و محور عقب نشستند. این امر در پی آن بود که ایالات متحده آمریکا و کشورهای اروپایی، سلاحهای بسیار پیشرفتهای در اختیار کییف گذاشتند که شاید برخی از آنها هنوز هم به کار گرفته نشده باشند. در نتیجه خسارتهای غافلگیرکننده روسیه در هفتههای گذشته، پوتین شروع به تلویح به استفاده از سلاح هستهای کرد و واشنگتن نیز این تهدیدها را با نهایت جدیت دریافت کرد. پاسخ آمریکا در آن زمان قاطع بود و در نتیجه، مسکو از تهدیدهای جدی خود عقب نشست. سپس پوتین از بازگشت به میز مذاکره استقبال فراوان کرد؛ چیزی که در آغاز تهاجمش به اوکراین نشان نداده بود.»
اما درباره دیدگاه سلامه نسبت به مسیر جنگ در اوکراین، اینکه به کجا میرود و شکل رویارویی میان غرب و روسیه در صورت وقوع هر تحول دیگری در صحنه نبرد چه خواهد بود، او گفت پیشبینی سرانجامهای جنگ در آنجا دشوار است، زیرا هیچکس انتظار نداشت یا تصور نمیکرد که اوکراین در برابر ارتش روسیه در طول این ده ماه مقاومت کند، و هیچکس نیز پیشبینی نمیکرد که روسیه در هفتههای اخیرِ جنگ جاری میان مسکو و کییف تا این اندازه شکستهای بزرگ متحمل شود.
اما اگر پوتین، با وجود سرسختی، اصرار، مدیریت فردی امور سیاسی و راهبردی، و تصمیمهای یکجانبهاش در ریزترین و دقیقترین امور و جزئیات جنگ با اوکراین، به این یقین برسد، سلامه معتقد است تنها حالتی که رئیسجمهور پوتین را وادار میکند از بسیاری از مطالبات و شروط خود بر سر میز مذاکره با اوکراین عقبنشینی کند، وقوع یک تشدید کیفی و دراماتیک در جنگ است.
همچنین اگر پوتین یقین پیدا کند که آنچه او و ارتش روسیه در هفتههای اخیر از دست دادهاند تنها عامل فشار بر او نیست، بلکه اگر مطمئن شود که اوکراین در سال جدید 2024 جبهه دیگری را در سرزمینهای اشغالی خواهد گشود، در آن صورت پوتین نمیخواهد بیشتر از این در میدان نظامی یا بر سر میز مذاکرات سیاسی زیان ببیند.
شاید برایتان جالب باشد: عقیل عباس: روند سیاسی عراق از نظر بالینی مرده است و آیندهای برای نفوذ ایران وجود ندارد
ائتلاف غربی علیه ایران؟
در خصوص گسترش و توسعهطلبی شبهنظامیان ایرانی در منطقه و جنگهای نیابتی، چه در عراق، چه لبنان، چه سوریه یا یمن، سلامه معتقد نیست که در آینده نزدیک تحرک غربیای برای مقابله با خطر گسترش شبهنظامیان ایرانی و مهار آن وجود داشته باشد؛ چه از سوی «سپاه پاسداران» ایران با کارشناسان و مشاورانش، و چه حتی از سوی نیروهای ایرانیِ حاضر در داخل سوریه. سلامه این موضوع را به مشغولبودن کشورهای غربی به جنگ اوکراین نسبت داد.
اما تشکیل ائتلافی غربی علیه ایران، در حال حاضر منتفی است مگر در یک حالت، که همین حالا نیز در خلیج عربی و مشخصاً در تنگه «هرمز» وجود دارد و در ائتلافهای دریایی نمود مییابد؛ چه از سوی «ناتو» و چه از سوی دیگر کشورهای غربی، با هدف تأمین کشتیرانی بینالمللی که هر از گاهی از سوی «سپاه پاسداران» ایران تهدید میشود.
شاید برایتان جالب باشد: حسن الرداد: ایمی سمیر غانم حس کمدی دارد و در برخی نقشهایم با او مشورت میکنم
