در نخستین اظهارات رسمی مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید نظام ایران، او بیانیه‌ای صوتی صادر کرد که تلویزیون دولتی آن را پخش کرد؛ این نخستین بیانیه او پس از تصدی این منصب بود و حاوی چندین پیام بود، همچنین خطوط کلی مرحله پیش رو را ترسیم کرد و خطوط قرمز تازه‌ای در بازیِ منازعه جاری در خاورمیانه تعیین کرد.
میان دعوتی صریح به بسته نگه داشتن تنگه هرمز، تعهد به انتقام خون کشته‌شدگان، و تهدید به فعال‌سازی جبهه‌هایی که دشمن در آن‌ها تجربه‌ای ندارد، روشن بود که تهران از همان لحظه نخست رویکردی تنش‌زا را برمی‌گزیند که قواعد درگیری منطقه‌ای را از نو شکل می‌دهد.
انتقام و بستن تنگه هرمز
مجتبی خامنه‌ای در سخنرانی خود که شامگاه پنج‌شنبه ایراد کرد، گفت که از تصمیم انتصابش به‌عنوان رهبر انقلاب اسلامی از طریق تلویزیون رسمی مطلع شده است و از نیروهای سیاسی و دینی به‌خاطر اعتمادشان تشکر کرد، پیش از آن‌که به‌سرعت به اصل پیامی بپردازد که می‌خواست به داخل و خارج منتقل کند.
رهبر جدید افزود: «ایران از انتقام خون کشته‌هایش خودداری نخواهد کرد.. ما در انتقام‌گیری از جنایت‌هایی که دشمن مرتکب شده است، به‌ویژه جنایت مدرسه میناب، درنگ نخواهیم کرد»؛ اشاره به حمله اسرائیل به مدرسه‌ای در حومه دمشق در چند روز پیش که به کشته شدن ده‌ها نفر انجامید.
اما نگران‌کننده‌ترین اظهارنظر در سطح بین‌المللی، مربوط به آینده تنگه هرمز بود؛ شریان حیاتی‌ای که حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور می‌کند. خامنه‌ای تأکید کرد که باید بسته نگه داشتن تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای فشار بر دشمن ادامه یابد و بدین‌ترتیب این گذرگاه آبی راهبردی را به اهرم فشاری دائمی در منازعه با غرب و متحدانش تبدیل کرد.
او با هشدار افزود: «باید در همه نقاط آسیب‌پذیر دشمنان حرکت کرد.. اگر وضعیت جنگی ادامه یابد، جبهه‌هایی فعال خواهد شد که دشمن در آن‌ها تجربه‌ای ندارد»، تهدیدی ضمنی به گشودن جبهه‌های رزمی جدید که ممکن است پایگاه‌های آمریکایی یا منافع غربی در منطقه را دربر بگیرد.
تناقض در گفتمان
با این حال، آنچه در نخستین سخنرانی رهبر جدید ایران جلب توجه می‌کرد، تناقض ظاهری میان زبان تهدید و هشدار، و در عین حال تأکید او بر آنچه «دوستی با همسایگان» خواند، بود. او مدعی شد که تهران آماده است «با همه همسایگان‌مان روابطی دوستانه و صادقانه برقرار کند»، در حالی که نفتکش‌های خلیج هدف حملات ایرانی قرار می‌گیرند و تنگه هرمز به روی صادراتی که از کشورهای خلیج عربی می‌آید بسته می‌شود.
در اینجا، به نظر می‌رسد ایران می‌کوشد مرزهای تازه‌ای برای منازعه ترسیم کند؛ زیرا می‌خواهد حضور نظامی آمریکا در منطقه را مسئول تنش بداند، در حالی که می‌کوشد شکلی از روابط عادی با کشورهای همسایه منطقه‌ای را حفظ کند.
در میانه این اظهارات، سپاه پاسداران ایران به عملیات نظامی خود در منطقه ادامه می‌دهد؛ چنان‌که مسئولیت حمله‌ای را بر عهده گرفت که یک کشتی باری تایلندی را در آب‌های خلیج هدف قرار داد، با این ادعا که از دستورات کشتیرانی تخطی کرده بود. همچنین منابع آگاه به نقل از «رویترز» خبر دادند که دو کشتی حامل سوخت در بندر بصره هدف حمله قایق‌های بمب‌گذاری‌شده‌ای قرار گرفته‌اند که گمان می‌رود ایرانی بوده باشند؛ حمله‌ای که به آتش‌سوزی‌های گسترده و کشته شدن یکی از اعضای خدمه انجامید، در تحولی خطرناک که از گسترش دامنه رویارویی دریایی خبر می‌دهد.
تلاش برای تثبیت مشروعیت
فراس الیاس، پژوهشگر متخصص در امور سیاسی و راهبردی، در واکنش به این سخنرانی معتقد است که نخستین پیام‌های صادرشده از سوی مجتبی خامنه‌ای، بازتاب‌دهنده تلاشی آشکار برای تثبیت مشروعیت رهبری جدید در لحظه‌ای منطقه‌ای و به‌شدت پیچیده است.
الیاس در پلتفرم ایکس اشاره می‌کند که گفتمان جدید ایران بر سه محور اصلی استوار است: بسیج افکار عمومی در داخل پشت سر رهبری جدید، گسترش دامنه رویارویی در سطح منطقه از طریق فعال‌سازی آنچه محور مقاومت شناخته می‌شود، و بالا بردن سطح بازدارندگی از راه تهدید گذرگاه‌های حیاتی دریایی و پایگاه‌های نظامی مستقر در منطقه.
با این حال، به برآورد او، این گفتمان هم‌زمان از یک معضل عمیق که نظام ایران با آن روبه‌روست پرده برمی‌دارد؛ زیرا در حالی که می‌کوشد جبهه داخلی را یکپارچه کند و خسارت‌های انباشته را جبران کند، تشدید نظامی و منطقه‌ای آن ممکن است به گسترش دامنه جنگ و افزایش هزینه‌های سیاسی و اقتصادی آن بینجامد.
هشدارهای آمریکایی درباره تشدید تنش
در طرف آمریکایی، فیلیپ ا. استیوارت، سرلشکر پیشین نیروی هوایی آمریکا، اظهارات جدید ایران را تشدیدی چشمگیر در گفتمان سیاسی و نظامی تهران دانست و گفت این اظهارات حامل پیام‌های بازدارنده‌ای روشن خطاب به واشنگتن و متحدانش است.
این اظهارات هم‌زمان با تشدیدی میدانی و خطرناک در منطقه مطرح شده است؛ امری که بازتاب‌دهنده مرحله‌ای بسیار حساس است و اگر حملات متقابل و تهدیدهای بستن گذرگاه‌های حیاتی دریایی ادامه یابد، ممکن است منطقه را به سمت تشدید بیشتر نظامی سوق دهد.
سرلشکر پیشین نیروی هوایی آمریکا، فیلیپ ا. استیوارت
در یک قرائت خلیجی از صحنه، ابتسام الکتبی، پژوهشگر سیاسی و رئیس مرکز سیاست‌گذاری امارات، بر این باور است که گفتمان ایران فقط متوجه داخل نبوده، بلکه در جوهره خود حامل پیام‌های راهبردی گسترده‌تری بوده که کل منطقه را هدف می‌گیرد.
انتظار بین‌المللی برای پاسخ آمریکا و اسرائیل
الکتبی توضیح می‌دهد که تهران می‌کوشد ماهیت منازعه جاری در منطقه را از نو صورت‌بندی کند و آن را از رویارویی میان ایران و کشورهای خلیج به رویارویی مستقیم با حضور نظامی آمریکا تبدیل کند؛ اقدامی که هدف آن کاهش فشارهای سیاسی بر روابط ایران با همسایگان منطقه‌ای‌اش است.
او به این تناقض قابل توجه در طرح ایران اشاره می‌کند که از تمایل به حفظ روابط دوستانه با کشورهای همسایه سخن می‌گوید، در حالی که هم‌زمان هدف قرار دادن خاک آن کشورها را به بهانه وجود پایگاه‌های نظامی خارجی در آن‌ها توجیه می‌کند؛ دوگانگی‌ای که بازتاب‌دهنده راهبردی است که می‌کوشد بخشی از هزینه رویارویی نظامی را بر دوش کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی بگذارد.
در سایه این گفتمان تنش‌زا، جامعه بین‌المللی در انتظار واکنش‌های ایالات متحده و اسرائیل به اظهارات مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید ایران، است؛ آن هم در میان پرسش‌های فزاینده درباره اینکه آیا این پیام‌ها صرفاً تشدیدی لفظی در چارچوب بازدارندگی متقابل است یا واقعاً زمینه‌ساز مرحله‌ای سرنوشت‌ساز خواهد بود که می‌تواند مسیر منازعه را از نو ترسیم کند و منطقه را به سطحی خطرناک‌تر از رویارویی بکشاند.
- قطع حتمی گاز و برق تا پایان سال؛ شکاف عمیق میان وعده‌های پاستور و زمستان تاریک صنایع و خانه‌ها
- دیپلماسی در سایه انکار؛ پشت‌پرده گزارش بلومبرگ درباره پیشنهاد هسته‌ای عراقچی و بن‌بست راهبردی تهران
- بحران پایدار در جنوب‌شرق؛ تلاقی آتش و مانیفست در سیستان و بلوچستان
- سایه رویارویی پنهان بر فراز لندن و دبی؛ بازداشت تبعه دوتابعیتی، تحقیقات تروریسم در امارات و تشدید بحران دیپلماتیک با ایران
- گسترش عملیات “طرد اقتصادی” آمریکا؛ تحریم خودروسازی، راه‌آهن و شبکه پنهان مالی رژیم ایران
