پیش روی حکومت انتقالی در سوریه، فرصتی سیاسی و ارزشمند قرار دارد؛ به‌ویژه پس از گشایش مشروط غرب، به‌خصوص فرانسه، و نیز میانجی‌گری عربستان که در باز کردن گره پرونده تحریم‌ها موفق بود و به اعلام دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، درباره لغو آن‌ها انجامید.
این فرصت در مقابله با موانعی نهفته است که مانع ثبات می‌شوند و هم‌زمان ساختارهای سیاسی و اجتماعی را تضعیف می‌کنند. با اوج گرفتن تهدیدهای «داعش»، ضرورتی فوری و جدی وجود دارد که احمد الشرع، رئیس‌جمهور دوره انتقالی، و دولت او به سمت تدوین پایه‌هایی تازه و سالم برای حکمرانی و اداره سیاسی و امنیتی کشور حرکت کنند؛ امری که مستلزم مجموعه‌ای از ملاحظات است، از جمله گسترش دامنه مشارکت در حکومت و نمایندگی سیاسی، به‌گونه‌ای که حضور همه گروه‌ها و اجزای جامعه تضمین شود.
مبانی مقابله با «داعش»
با تحقق عدالت سیاسی در دوره انتقالی، زدوده شدن شائبه‌های انتقام‌جویی، کینه‌توزی و فرقه‌گرایی از سوی طرف‌هایی که سلاح غیرقانونی در اختیار دارند، و پایان دادن به میلیشیایی‌گری به‌عنوان یک وضعیت امنیتی و سیاسی، می‌توان گفت‌وگویی سیاسی و اجتماعی را با طیف‌های مختلف ادامه داد؛ گفت‌وگویی که هدف آن رسیدن به توافق، تصویب شکلی از سازش سیاسی و ترسیم سیمای سوریه جدید است؛ به‌گونه‌ای که سیاست‌های حذف، تندروی و خشونت، محیط را به کانون‌ها و بسترهای حامی سازمان‌های تروریستی مانند «داعش» تبدیل نکند.
ضروری است با دیگر نیروهای سوری، به‌ویژه آن‌هایی که می‌توانند برای مقابله با خطرات این سازمان، هسته‌ها و بسترهای حامی آن صف‌آرایی کنند، مانند نیروهای دموکراتیک سوریه، تعامل و هماهنگی صورت گیرد تا با این خطر مشترک مقابله شود و این نیروها در چارچوب دولت جدید ادغام شوند.
این مبانی، پایه‌ای محکم برای مقابله با نیروهای داعشی فراهم می‌کند؛ نیروهایی که مدتی نه‌چندان کوتاه است در بادیه سوریه مستقر شده‌اند تا توان خود را بازیابند، صفوف‌شان را سازمان دهند، ساختارهای‌شان را تقویت کنند و برای اجرای طرح‌های آینده خود آماده شوند.
بدون یک راهبرد جامع که ابعاد سیاسی و امنیتی را در کنار ابعاد توسعه‌ای و اجتماعی، و نیز مسئله فرقه‌گرایی و مدیریت تنوع در سوریه را نه بر پایه سهمیه‌بندی، در نظر بگیرد، امکان از میان بردن تهدیدهای «داعش» وجود نخواهد داشت. آن‌ها صرفا چند فرد نیستند، بلکه یک ایدئولوژی‌اند با پویایی‌های خاص خود؛ ایدئولوژی‌ای که می‌تواند پنهان شود، در کمون بماند و سپس بار دیگر سر برآورد. این جریان، به‌واسطه آمادگی پایگاه‌هایش و «گرگ‌های تنها»ی خود، قابلیت گسترش دارد و طبعا فقط در پی یافتن شرایط مناسب است تا آشکارا ظاهر شود، اهدافش را پیش ببرد و با دشمنانش روبه‌رو شود.
بر این اساس، محیط سیاسی باید از میراث «بعث» و همه تلاش‌ها برای بازگرداندن تاریخ به عقب و تکرار نسخه‌ای تازه از گذشته رها شود؛ جایی که بدیل دیکتاتوری قوم‌گرایانه، به حکومتی دینی، ایدئولوژیک و سیاسی‌شده با بار فرقه‌ای تندرو تبدیل می‌شود. همان‌گونه که بشار اسد با آزاد کردن عناصر جهادی از زندان‌ها و «داعشی‌سازی» «انقلاب سوریه»، بعدا آن را بهانه‌ای برای ارتکاب جنایت‌هایش در سرکوب جنبش مدنیِ مسالمت‌آمیز با شعارهای لیبرال و سکولار قرار داد؛ افزون بر آن‌که بخش‌هایی از جامعه، به‌ویژه اقلیت‌ها، را نیز ترساند.
پایان دادن به این الگوی حکمرانی، به‌طور طبیعی منابع مشروعیتی را که نیروهای افراطی و مسلحی مانند «داعش» از آن تغذیه می‌کنند، سست می‌کند. از این‌رو، حکومت انتقالی باید عرصه عمومی را به روی آزادی بگشاید، دموکراسی را پایه‌گذاری کند و با دهه‌ها سرکوب و سیاست‌های امنیتی و نظامی‌گرایانه زیر سایه سیاست تک‌حزبی قطع رابطه کند.
عملیات امنیتی اخیر علیه «داعش»
از همین رو، تشدید رویارویی میان نیروهای امنیت عمومی سوریه و یک هسته وابسته به سازمان تروریستی «داعش» غافلگیرکننده نبود؛ آن هم تنها چند روز پس از آن‌که واشنگتن و غرب از احمد الشرع، رئیس‌جمهور دوره انتقالی، خواستند به ائتلاف بین‌المللی برای نابودی «داعش» بپیوندد. درگیری میان دو طرف در محله الجزماتی در منطقه جبل الحیدریه، در شرق شهر حلب در شمال سوریه، درگرفت؛ آن هم پس از آن‌که عناصر تروریستی به سوی یکی از مقرهای امنیت عمومی آتش گشودند.
اما با وجود اعلام «وزارت کشور سوریه» درباره خنثی‌سازی یک هسته از «داعش» در شهر حلب در روز شنبه گذشته، و کشته شدن یک نیروی امنیتی در جریان درگیری، این عملیات‌ها همچنان پاسخی جزئی به خطری گسترده‌تر به شمار می‌روند؛ خطری که به رسیدگی‌ای عمیق‌تر از صرف یورش‌های موضعی نیاز دارد.
عملیات امنیتی‌ای که به «خنثی‌سازی» سه عضو این سازمان، بازداشت چهار تن دیگر، و کشف مواد انفجاری و جلیقه‌های انفجاری انجامید، تأیید می‌کند که این سازمان همچنان حضور دارد و از توان برنامه‌ریزی و استتار در داخل شهرهای بزرگ برخوردار است.
بنابراین، می‌توان گفت این وضعیت آشفته‌ای که سازمان تروریستی در آن مقطع عامدانه ایجاد می‌کند، نشان‌دهنده اهمیت واکاوی عوامل گوناگونی است که به این سازمان فرصت حضور، گسترش و تحمیل نوعی سلطه امر واقع از طریق تهدیدهایش را می‌دهد.
در کنار طرح‌ها و راهبردهای جامع، باید به سیالیت و هرج‌ومرج امنیتی پایان داده شود؛ از جمله حملاتی که ماهیتی خونین، انتقام‌جویانه و فرقه‌ای دارند، مانند آنچه علیه دروزی‌ها و پیش از آن‌ها علوی‌ها رخ داد. رها بودن سلاح، حضور عناصر میلیشیایی و کاهش مسئولیت‌پذیری دولت در قبال همه این‌ها، برای «داعش» نوعی مشوق خواهد بود تا نفوذ خود را گسترش دهد، نقش خود را تقویت کند و در جامعه رخنه کند.
خلأ امنیتی.. زمین حاصلخیز برای بازگشت «داعش»
با سقوط نظام بشار اسد در اواخر سال گذشته، صحنه سوریه دگرگونی‌های ریشه‌ای را تجربه کرد که نه‌فقط خلأیی سیاسی پدید آورد، بلکه وضعیت امنیتی را نیز وخیم‌تر کرد؛ وضعیتی که با مجموعه‌ای از چالش‌ها روبه‌رو شد و برجسته‌ترین آن‌ها در دوره اخیر، بازگشت «داعش» و اوج‌گیری میدانی آن بوده است؛ امری که نشان می‌دهد این سازمان در کمین فرصت است تا صفوف خود را دوباره سامان دهد و بار دیگر به صحنه یورش ببرد.
شاید آنچه سوریه از سر می‌گذراند، نه گذراست و نه تازه؛ بلکه نمونه‌ای مشابه در حافظه دوره‌های تاریخی‌ای دارد که شاهد تحولات بزرگ و رادیکال «انقلابی» بوده‌اند؛ دوره‌هایی که در آن‌ها مناطق سست از نظر امنیتی پدید می‌آیند و شکاف‌ها و کانون‌هایی شکل می‌گیرند که سازمان‌های افراطی می‌توانند از آن‌ها نفوذ کنند.
نکته اساسی‌ای که همه تجربه‌ها بر آن تأکید دارند این است که سازمان «داعش»، مانند دیگر سازمان‌های ایدئولوژیک تندرو، از نظر فکری و ایدئولوژیک شکست نخورده است؛ بلکه شکست آن تنها در عقب‌نشینی، تضعیف نسبی و فلج شدن موقت توان تحرکی و تشکیلاتی‌اش نمود یافته است. این همان چیزی است که پس از پایان دادن به دولت خودخوانده خلافت رخ داد؛ دولتی که بر بخش‌های وسیعی از سوریه و عراق حکومت می‌کرد و سرانجام در الباغوز، آخرین پایگاهش، به دست «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد) از میان رفت.
با این حال، واقعیت موجود از نفوذ و گسترش دامنه «داعش» در مناطق دیگری از جهان، به‌ویژه در آسیا و آفریقا، و نیز از کمون آن در بادیه سوریه، پرده برمی‌دارد.
مقام‌هایی در سازمان ملل متحد و ایالات متحده در آوریل گذشته هشدار دادند که این سازمان در سوریه فعالیتی تازه از خود نشان داده، جنگجویان جدیدی جذب کرده و بر آهنگ حملات خود افزوده است؛ در تلاشی برای بهره‌برداری از مرحله پس از اسد به‌منظور آزاد کردن زندانیان و بازیابی توان برنامه‌ریزی و اجرای حملات.
اردوگاه‌های بازداشت به‌مثابه نیروی انسانی خفته برای «داعش»
از برجسته‌ترین خطرهایی که امروز سوریه با آن روبه‌رو است، این است که «داعش» بار دیگر برای آزاد کردن هزاران جنگجوی کارآزموده خود که در زندان‌های شمال و شرق کشور نگهداری می‌شوند، تلاش کند؛ زندان‌هایی که «قسد» با حمایت ائتلاف بین‌المللی به رهبری واشنگتن بر آن‌ها نظارت دارد.
گزارشی از روزنامه «نیویورک تایمز» اشاره کرده است که این سازمان ممکن است تلاش‌های خود را بر هدف قرار دادن این زندان‌ها، هم‌زمان با درگیر بودن نیروهای محلی و بین‌المللی در مرحله گذار سیاسی، متمرکز کند؛ امری که تهدید می‌کند نیروی انسانی تازه‌ای را دوباره در رگ‌های این سازمان تزریق کند.
همچنین بازگشت خطرناک «داعش» آنچه را که در سوریه فرصتی نادر برای غلبه بر «یک دیکتاتوری وحشیانه» به نظر می‌رسید، تضعیف خواهد کرد. پیامدهای آن نیز ممکن است به دامنه‌ای گسترده‌تر کشیده شود و به گسترش بی‌ثباتی در سراسر خاورمیانه بینجامد. «داعش» پیش‌تر از سوریه به‌عنوان پایگاهی برای برنامه‌ریزی حملات علیه همسایگانش، و حتی در اروپا، استفاده کرده بود.
صحنه سیاسی جدید، هم فرصت‌هایی در خود دارد و هم چالش‌هایی. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در چرخشی ناگهانی از ریاض اعلام کرد تحریم‌های اعمال‌شده علیه سوریه را لغو می‌کند و از احمد الشرع خواست گام‌هایی جسورانه بردارد؛ از جمله همکاری با واشنگتن برای جلوگیری از بازگشت «داعش» و بر عهده گرفتن مسئولیت اداره مراکز بازداشت اعضای آن.
در این چارچوب، مقام‌های آمریکایی و سوری از زمان سقوط نظام اسد برای مقابله با این سازمان تلاش می‌کنند و تمرکز این تلاش‌ها بر مناطقی خارج از شمال شرق کشور است؛ منطقه‌ای که تحت کنترل «قسد» با رهبری کُردی قرار دارد. در این‌جا، گزارشی تازه از «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک» می‌گوید که در آینده، دو طرف باید کارآمدترین راه‌ها را برای ادغام «قسد» و نهادهای مدنی آن در چارچوب دولت جدید بررسی کنند؛ به‌گونه‌ای که اطمینان خاطر کُردها درباره نقش و جایگاه‌شان در سوریه آینده تضمین شود.
همچنین انتظار می‌رود واشنگتن بر ضرورت پرهیز از انحصار قدرت توسط احمد الشرع و تضمین مشارکت جوامع محلی در اداره امور امنیتی و اداری خود، در چارچوب یک دولت سوریِ یکپارچه، تأکید کند.
همچنین ضروری است جدول زمانی روشنی برای واگذاری مسئولیت تأسیسات بازداشت اعضای «داعش» و خانواده‌هایشان به دمشق تدوین شود؛ در کنار آن، مسائل تأمین مالی و آموزش نیز باید در کانون گفت‌وگوها قرار گیرد، آن هم با هماهنگی شرکای اروپایی در «ائتلاف بین‌المللی» برای مبارزه با این سازمان.
آنچه از حکومت دمشق انتظار می‌رود
پیش روی حکومت جدید دمشق به رهبری احمد الشرع، مسئولیت‌هایی عظیم و سنگین قرار دارد که نیازمند رویکردی یکپارچه است؛ نه فقط امنیتی، بلکه در قالب یک طرح ملی جامع برای مبارزه با تروریسم که تعقیب هسته‌های خفته، به‌ویژه در بادیه سوریه، را نیز در بر گیرد؛ منطقه‌ای که همواره پناهگاهی امن برای این سازمان بوده است.
همچنین ضروری است با دیگر نیروهای سوری، به‌ویژه آن‌هایی که می‌توانند برای مقابله با خطرات این سازمان، هسته‌ها و بسترهای حامی آن صف‌آرایی کنند، مانند نیروهای دموکراتیک سوریه، تعامل و هماهنگی صورت گیرد تا با خطر مشترک مقابله شود و این نیروها در چارچوب دولت جدید ادغام شوند. سپس همکاری اطلاعاتی با کشورهای همسایه، به‌ویژه عراق، تقویت شود؛ کشوری که در تعقیب این سازمان و رصد تحرکات آن در مرزها تجربه میدانی انباشته‌ای دارد.
و طبعا، تحقق یک توافق سیاسی داخلی که کشور را در برابر هرج‌ومرج مصون کند و مانع هر خلأیی شود که ممکن است برای بازسازی و بازتولید «داعش» مورد سوءاستفاده قرار گیرد، ضروری است. این امر همچنین هرگونه تلاش خارجی برای به‌کارگیری این سازمان به‌منظور برهم زدن صحنه سیاسی و امنیتی داخل سوریه را ناکام خواهد گذاشت؛ به‌ویژه پس از بیانیه «داعش» علیه احمد الشرع با عنوان «بر آستانه ترامپ» که در آن میزان ناخشنودی ایدئولوژیک این سازمان از تحول سیاسی جاری در سوریه آشکار بود، به‌خصوص پس از دیدار او با رئیس‌جمهور آمریکا، ترامپ. این بیانیه همچنین نشان می‌دهد که «داعش» از حیث بسیج و تحریک همچنان فعال است و هر پروژه سیاسی جایگزین خود را «خیانت بزرگ به اسلام» تصویر می‌کند؛ چنان‌که در سرمقاله روزنامه «النبأ» وابسته به خود، «جهادی‌های خارجی» را به توبه و بازگشت برای پیوستن به «گروهان‌های پراکنده در روستاها و مناطق پیرامونی» فراخواند؛ اشاره‌ای صریح به یک تحرک میدانی احتمالی.
در جمع‌بندی، بازگشت «داعش» به صحنه سوریه فرضیه‌ای دور از ذهن نیست، بلکه خطری واقعی است که با هر روز تأخیر در پایه‌گذاری یک منظومه امنیتی و سیاسی یکپارچه و مستحکم در سوریه جدید، افزایش می‌یابد. در میان چالش‌های داخلی و محاسبات بین‌المللی، آزمون توانایی حکومت دمشق به رهبری احمد الشرع برای جلوگیری از بازگشت سازمان تروریستی «داعش» ممکن است یکی از پیچیده‌ترین و خطرناک‌ترین آزمون‌هایی باشد که سیمای آینده کشور را تعیین خواهد کرد.
- تشدید رویارویی در تنگه هرمز و هشدار جنگ غافلگیرانه؛ باج‌خواهی دریایی تهران در محاصره سه ناو هواپیمابر آمریکا
- ازسرگیری مشروط پروازهای ایران به نجف پس از معافیت واشینگتن؛ تداوم تحریم ماهان‌ایر و شکست فشارهای تهران بر بغداد
- تحصن اعتراضی دانشجویان دانشگاه خواجه‌نصیر در واکنش به احکام محرومیت از تحصیل
- اتاق تاریک تصمیم در تهران؛ کمیته شش‌نفره، دیپلماسی در حاشیه و موازنه واقعی قدرت
- سقوط تاریخی ریال و ثبت رکورد تازه نرخ دلار
