مرز سوریه و لبنان با تشدید درگیریها در منطقه، شاهد افزایش جریان بازگشتکنندگان است؛ امری که هزاران سوری را با وجود شکنندگی اوضاع در داخل کشور، به بازگشت واداشته است. بر اساس تازهترین گزارش سازمان ملل متحد، شمار افرادی که در ماه مارس از لبنان به سوریه گریخته یا عبور کردهاند، از ۲۰۰ هزار نفر فراتر رفته است؛ حرکتی که بازتابدهنده وخامت اوضاع سوریها در لبنان است.
در حالی که برخی از بازگشتکنندگان در پی استقرار دائمی هستند، برخی دیگر در سایه کمبود خدمات اساسی با گزینههای محدودی روبهرو هستند؛ وضعیتی که فشار بر پاسخ بشردوستانه در داخل سوریه را تشدید میکند؛ کشوری که اساساً از وخامت گسترده اقتصادی، خدماتی و امنیتی رنج میبرد.
بازگشتی ناشی از تشدید تنشهای امنیتی
تشدید درگیریها در اواخر فوریه به افزایش چشمگیر تردد از لبنان به سوریه انجامید. بنا بر اعلام مقامات سوری، بین ۲ تا ۲۷ مارس، بیش از 202,477 نفر از سه گذرگاه رسمی مرزی عبور کردند که در میان آنان 175,134 سوری حضور داشتند؛ 48,888 نفر از آنان اعلام کردهاند قصد بازگشت دائمی دارند، افزون بر 27,343 لبنانی.
دادهها نشان میدهد این جریانها شامل سوریهایی است که از پیش برای بازگشت برنامهریزی کرده بودند، در کنار افرادی دیگر که از حملات هوایی و وخامت وضعیت امنیتی در لبنان گریختهاند؛ جایی که شدت بمباران هوایی و توپخانهای در مناطق جنوبی و ضاحیه جنوبی بیروت افزایش یافته است؛ مناطقی که تراکم بالایی از پناهندگان سوری دارند.
این تشدید در چارچوب رویارویی منطقهای گستردهتری رخ میدهد که با تنش میان ایالات متحده، اسرائیل و لبنان مرتبط است؛ پس از آنکه حزبالله در پی کشته شدن علی خامنهای، اقدام به شلیک موشک به سمت خاک اسرائیل کرد؛ امری که واکنش اسرائیل را در پی داشت و به بمباران متقابل انجامید و به گسترش دامنه رویارویی و ایجاد موجهای تازه آوارگی کمک کرد.
حرکت عبور عمدتاً از گذرگاههای المصنع–جدیده یابوس با ۴۷٪ و القاع–جوسیه با ۳۸٪ متمرکز بود؛ هر دو گذرگاه برای تسهیل عبور افراد و کالاها بهصورت شبانهروزی فعالاند، در حالی که گذرگاه عریضه به دلیل فروریختن یک پل، تنها به عبور پیاده محدود مانده و ساعت هشت شب بسته میشود.
بازگشت در شرایط شکننده
روند بازگشت در اوایل مارس به اوج خود رسید؛ زمانی که سوریها عمدتاً از حومه جنوبی بیروت و جنوب لبنان سرازیر شدند؛ مناطقی که مستقیماً از حملات متقابل تأثیر پذیرفته بودند. بر اساس دادههای میدانی، بیشتر افراد در قالب خانواده بازگشتهاند، در حالی که برخی زنان و کودکان پیش از همسران خود که قصد دارند بعداً به آنان بپیوندند، بازگشتهاند.
مصاحبههای انجامشده در مرز نشان میدهد که حدود نیمی از بازگشتکنندگان، با وجود دسترسی محدود به مسکن، معیشت و خدمات، قصد دارند بهطور دائم بمانند، در حالی که دیگران در نظر دارند بهطور موقت بمانند. بیشتر بازگشتکنندگان برای اقامت به بستگان یا خانههای اجارهای متکی هستند، و این روند همچنین شامل شمار کمتری از لبنانیها و فلسطینیان سوری در چارچوب خانوادههای مختلط بوده است.
با نزدیک شدن عید فطر، افزایش بازگشت مردان ثبت شد؛ بهطوری که برخی برای دیدار با خانوادههای خود بازگشتند، در حالی که برخی دیگر به بستگانی پیوستند که پیشتر بازگشته بودند؛ در حالی که نیتها میان ماندگاری دائمی و بازگشت به لبنان برای کار متفاوت بود.
نیازهای فوری
دادهها نشان میدهد که تشدید خشونت، با وجود آنکه بسیاری از پیش به بازگشت فکر میکردند، عامل اصلی این بازگشت بوده است. نیازهای اساسی بازگشتکنندگان شامل غذا، سرپناه، مراقبتهای بهداشتی، معیشت و مدارک مدنی است.
در این چارچوب، سازمان ملل متحد با همکاری شرکای خود عملیاتش را در مرز گسترش داده است؛ بهطوری که برای دریافت اسناد رسمی به بیش از 468 خانواده حمایت حقوقی ارائه کرده، برای حدود ۳۰ هزار نفر در هنگام عبور آب فراهم کرده، و افزون بر آن، اقلام امدادی از جمله پتو و بستههای بهداشت فردی را برای بیش از ۶۰۰ نفر از آسیبپذیرترین گروهها توزیع کرده است.
خدمات حملونقل نیز به انتقال بیش از 3,550 نفر به مقصدهایشان کمک کرده است، در کنار اجرای بهبودهایی در زیرساختها، مانند روشنایی خورشیدی برای ارتقای ایمنی. شرکای بشردوستانه همچنین حمایتی شامل غذا، آب، مراقبتهای بهداشتی و اقلام ویژه کودکان ارائه کردهاند.
چالشهای سازگاری
دور از مناطق مرزی، خانوادههای بازگشته با چالشهای بزرگی برای سازگاری روبهرو هستند، آن هم در سایه وخامت اوضاع اقتصادی، خدماتی و امنیتی در داخل سوریه. در غیاب نقش مؤثر دولت انتقالی جدید سوریه در مدیریت موضوع بازگشت، مراکز اجتماعی وابسته به سازمان ملل متحد نقشی محوری ایفا میکنند؛ از طریق ارزیابی نیازهای بازگشتکنندگان و ثبتنام آنان برای دریافت کمکها.
این تلاشها شامل ارائه حمایت روانی و ارجاع به خدمات تخصصی مانند حمایت حقوقی، مراقبتهای بهداشتی و آموزش است، افزون بر برنامههای حمایت روانی-اجتماعی که مدیریت پروندهها و جلسات آگاهیبخشی را برای کمک به افراد در مواجهه با آسیبهای روانی و تنش در بر میگیرد.
تیمهای آگاهیرسانی و داوطلبان به گسترش دامنه خدمات در جوامع میزبان کمک میکنند. تا کنون، بنا بر اعلام سازمان ملل متحد، از بیش از ۲۰ هزار بازگشتکننده در چندین استان حمایت شده است؛ از جمله حلب، رقه، درعا، دیرالزور، حماه، حمص، ادلب و قنیطره. در حالی که مقصدهای اصلی بازگشتکنندگان در حلب، رقه، ریف دمشق، ادلب، دیرالزور، درعا و حمص متمرکز است، پاسخرسانی در مناطق دیگری مانند حسکه و طرطوس نیز ادامه دارد.
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
- رژه مسلحانه امروز در تهران؛ پادگانسازی فضای عمومی و ابعاد میلیتاریزهکردن جامعه
- درگیری مسلحانه در زاهدان؛ تشدید چرخه ناامنی و چالشهای رویکرد امنیتی در سیستان و بلوچستان
- روادید مشروط آمریکا برای هیئت ایرانی جهت شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل
