مجله «دیپلمات» در گزارشی به تهدیدهای فزاینده «داعش خراسان» در افغانستان پرداخته و وضعیت کنونی در سایه حضور این سازمان تروریستی را به شکلی هراسآور شبیه به دوره پیش از 11 سپتامبر 2001 توصیف کرده است.
به نوشته این مجله، جامعه بینالمللی در معرض این خطر است که تهدید ناشی از «داعش» در افغانستان، که با نام «ولایت خراسان اسلامی» نیز شناخته میشود، را دستکم بگیرد. تنها در همین هفته مشخص شد که «طالبان» یکی از نیروهای «داعش» را کشته است که گمان میرود رهبر هستهای بوده که حمله انتحاری در نزدیکی «ابیگیت» فرودگاه کابل در اوت 2021 را طراحی کرده بود. این حمله به کشته شدن 13 سرباز آمریکایی و 169 غیرنظامی افغان انجامید و همچنان بخشی از تحقیقات گستردهتر «کنگره» آمریکا است؛ تحقیقاتی که مجموعهای از جلسات استماع را برای بررسی خروج فاجعهبار آمریکا و پیامدهای آن در بر میگیرد.
دولت بایدن کوشید با تبلیغ کارآمدی حملات ضدتروریسم «فراافق»، با تکیه بر پهپادهای مسلح و توانمندیهای اطلاعاتی، مراقبتی و شناسایی برای هدف قرار دادن رهبران تروریستی، منتقدان خود را آرام کند. بارها به کشته شدن ایمن الظواهری، رهبر سازمان تروریستی «القاعده»، در ژوئیه 2022 در مهمانسرای حقانی در کابل به عنوان دلیلی بر این رویکرد استناد شده است. اما این حمله، با وجود آنکه به دلیل دقت مرگبارش چشمگیر بود، همچنان یک مورد منفرد باقی میماند؛ چرا که کارزارهای ضدتروریسم در خارج، حتی برای ارتشی پیشرفته مانند ارتش ایالات متحده نیز پیچیده و دشوار است.
اما چالشی که «داعش خراسان» ایجاد میکند، بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که دولت بایدن به آن اذعان کرده است. به گفته مجله «دیپلمات»، این سازمان در تمامی 34 ولایت افغانستان گسترش یافته و بین 1500 تا 2200 عضو دارد. از اوت 2021، «داعش خراسان» نزدیک به 400 حمله در افغانستان و منطقه خیبر پختونخوا در پاکستان انجام داده است. در داخل افغانستان، این سازمان بیوقفه جامعه شیعه هزاره را هدف قرار داده تا اهداف فرقهای خود را پیش ببرد. این گروه مسئول برخی از هولناکترین حملات در حافظه معاصر است؛ از جمله انفجار بخش زایشگاه یک بیمارستان در کابل در مه 2020 و حملهای دیگر به دفتر سازمان نجات کودکان در جلالآباد.
این گزارش همچنین به رویکرد این سازمان در قبال دیگر گروههای جهادی اشاره میکند؛ به این معنا که دامنه اهداف خود را فراتر از غرب گسترش داده و در تبلیغاتش پاکستان، روسیه و چین را نیز تهدید میکند. «داعش خراسان» در سپتامبر 2022 بمبگذاران انتحاری را برای انفجار سفارت روسیه در کابل فرستاد؛ در دسامبر 2022 به سفارت پاکستان در کابل حمله کرد؛ و در همان ماه هتل کابل لونجان را نیز که محل رفتوآمد بازرگانان چینی است، هدف قرار داد.
این سازمان چیزی بیش از یک گروه تروریستی در داخل افغانستان است؛ به یک شورش کمشدت تبدیل شده، اما همچنان فعال و مرگبار است. همزمان، این گروه در حال تقویت تواناییهای خود برای انجام حملات چشمگیر در خارج از افغانستان است. ماه گذشته، ژنرال مایکل کوریلا، فرمانده سنتکام، در شهادت خود در برابر کمیته نیروهای مسلح سنای آمریکا گفت که «داعش خراسان» ممکن است بتواند در کمتر از شش ماه، عملیات خارجی را «با هشدار اندک یا بدون هشدار» انجام دهد. هرچند کوریلا عمدتا درباره توانایی این سازمان برای حمله به اروپا یا آسیا سخن میگفت، اما نیت ضربه زدن به ایالات متحده همچنان پابرجاست؛ چنانکه از کارزارهای تبلیغاتی این سازمان برمیآید که آمریکاییها را به حملهای از نوع 11 سپتامبر تهدید کردهاند.
افشای اخیر اسناد اطلاعاتی محرمانه نیز نور بیشتری بر جاهطلبیهای رو به گسترش این سازمان میافکند. بر اساس این اسناد، رهبران «داعش خراسان» اخیرا در فوریه در برنامهریزی برای 15 حمله احتمالی مشارکت داشتهاند که مجموعهای از اهداف از جمله سفارتخانهها و کلیساها را در بر میگرفت. در آوریل 2020 نیز یک هسته وابسته به این سازمان در حالی متوقف شد که در حال برنامهریزی برای حمله به پایگاههای نظامی ایالات متحده و ناتو در آلمان بود.
این مجله اشاره کرد که پس از خروج آمریکا در اوت 2021، ایالات متحده دیگر هیچ نیرویی یا پیمانکاری روی زمین در افغانستان تحت کنترل طالبان ندارد. در نتیجه، «توانایی ما برای رصد تهدیدهای تروریستی در افغانستان بهسبب خروج، بهشدت تضعیف شده و دیگر قادر نیستیم یک عملیات میدانی مستمر علیه گروههای فعال در آنجا انجام دهیم»، به گفته ناتان سیلز، سفیر آمریکا، در شهادت اخیرش در برابر کمیته امنیت داخلی مجلس نمایندگان آمریکا. ایالات متحده در افغانستان چشم و گوش ندارد و در توانایی خود برای ارزیابی میزان خطرناک بودن فضای تهدید محدود شده است. بدون اطلاعات، ادامه مقابله با تهدیدهای گسترده تقریبا ناممکن است.
این مجله همچنین توضیح داد که ارتش آمریکا در حالی به فشار بر رهبران «داعش» در سوریه ادامه میدهد که با ترکیبی از یورشهای هدفمند و حملات دقیق، آهنگ عملیاتی تهاجمی خود را حفظ کرده است. در جاهای دیگر، از جمله در لیبی، یمن، سومالی، صحرای سینا در مصر و جنوب شرق آسیا، گروههای وابسته به «داعش» بهطور قابل توجهی تضعیف شدهاند، اما افغانستان از کانون توجه آمریکا دور مانده است. افزون بر این، کشورهای غربی تنها تماس یا تبادل اطلاعات اندکی با «طالبان» دارند؛ از این رو قادر نیستند تصویر دقیقی از چگونگی شکلگیری تهدید، گروههایی که در حال قدرت گرفتن هستند، یا حتی چشمانداز کلی تروریسم در افغانستان به دست آورند.
با وجود ضربههای بزرگی که «داعش» متحمل شده، ساختار سازمانی غیرمتمرکز آن به شاخههای دوردستش اجازه داده است که در ارتباط باقی بمانند. در اواخر ژانویه گذشته، نیروهای ویژه آمریکا بلال السودانی، تأمینکننده مالی «داعش»، را در نزدیکی یک مجموعه غار در شمال سومالی کشتند. در آن زمان ادعا شد که السودانی تأمین مالی هسته «داعش» را که حمله «ابیگیت» را اجرا کرد، بر عهده داشته و همچنین پیوندهای مالی خود را با اعضای «داعش» در جمهوری دموکراتیک کنگو، موزامبیک و آفریقای جنوبی، در میان کشورهای دیگر، حفظ کرده بود.
«دیپلمات» بر این باور است که وضعیت افغانستان به شکلی هراسآور شبیه دوره پیش از 11 سپتامبر 2001 شده است؛ زمانی که طالبان بر کشور مسلط بود و با القاعده و شبکه «حقانی» دوباره متحد شده بود. «طالبان» بهطور فعال با نیروهای «داعش» میجنگد، اما هنوز باید همان کارآمدیای را که در دوره شورش از خود نشان داد، در مقام نیروی ضدشورش نیز نشان دهد. همچنین رویکرد زمین سوخته در ولایتهای کنر و ننگرهار، به جای از میان بردن تهدید، برخی از ساکنان محلی را به پیوستن به صفوف «داعش» سوق داده است.
در حالی که اداره کل اطلاعات وابسته به جنبش «طالبان» حملات و یورشهای بیشتری را علیه پایگاههای «داعش خراسان» انجام میدهد، این سازمان همچنان به گسترش خود ادامه میدهد. برخی، از جمله لین اودونیل، ناظر مسائل افغانستان، استدلال میکنند که این سازمان همچنان نیرومند مانده، زیرا عملیات ضدتروریسم طالبان بیشتر بر هدف قرار دادن اعضای سابق نیروهای امنیت ملی افغانستان متمرکز است تا برچیدن «داعش خراسان». اودونیل میگوید: «طالبان از پوشش مبارزه با تروریسم برای پنهان کردن کشتار نظاممند افراد دستگاه امنیتی سابق استفاده میکند.»
هرچه مدت بقای این سازمان طولانیتر شود، تلفات رهبری خود را جبران کند و نیروهای ناراضی «طالبان» را جذب کند، این گروه جسورتر میشود. سال گذشته، تروریستهای «داعش خراسان» حملات موشکی فرامرزی علیه تاجیکستان و ازبکستان انجام دادند و یکی از طرحهای تروریستی آن در هند خنثی شد. با این حال، شاید فقط مسئله زمان باشد تا جهادیها نیت را با توانایی پیوند بزنند و برای اجرای موفق یکی از چندین حمله برنامهریزیشده دست به اقدام بزنند.
از این رو، ایالات متحده باید پیش از آنکه «داعش خراسان» بتواند خواست اعلامشده خود برای حمله به آن را محقق کند، مبارزه با این سازمان را در اولویت قرار دهد. اما در حال حاضر، جامعه امنیت ملی آمریکا تمرکز خود را از تهدید تروریستی جهانی به رقابت قدرتهای بزرگ مانند روسیه و چین منتقل کرده است.
