تقابل سیاسی میان واشنگتن و تهران همزمان با جنگ نظامی جاری در خلیج فارس، با شتاب بیشتری پیش میرود؛ پس از آنکه مذاکرات غیرمستقیم به صحنهای تازه برای رویارویی تبدیل شد؛ صحنهای با محوریت تبادل پیشنهادها، پاسخها و شروط متقابل درباره پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و آینده برنامه هستهای ایران.
ایران پاسخ رسمی خود به پیشنهاد آمریکا را از طریق میانجی پاکستانی تحویل داد، اما این پاسخ نهتنها به درگیری سیاسی پایان نداد، بلکه دور تازهای از جدال را گشود؛ پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، آن را «بههیچوجه قابل قبول» توصیف کرد و همزمان بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفت که جنگ «هنوز پایان نیافته است».
در مقابل، تهران اصرار دارد که پاسخ آن «واقعبینانه و مثبت» بوده و بر «منافع عالی کشور» و رایزنیهای منطقهای استوار است؛ نکتهای که مقامهای ایرانی و رسانههای رسمی بر آن تأکید کردهاند.
تهران؛ توقف جنگ در برابر رفع محاصره
پاسخ ایران بهروشنی بر فرمول «توقف درگیری در برابر رفع فشارها» استوار بود؛ به این معنا که بر پایان جنگ، رفع محاصره دریایی و لغو تحریمهای آمریکا تمرکز داشت، در حالی که نقش ایران در مدیریت امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز نیز حفظ شود.
به گزارش بلومبرگ، تهران خواستار رفع فوری محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران و لغو تحریمهای اعمالشده بر صادرات نفت شده و همچنین توقف درگیری در لبنان را بخشی از هرگونه تفاهم جامع دانسته است.
ایران همچنین بر ضرورت وجود تضمینهای بینالمللی الزامآور تأکید کرده است تا مانع از خروج دوباره واشنگتن از هر توافق آینده شود؛ تأکیدی که بهوضوح بازتابدهنده گره ناشی از خروج دولت ترامپ از توافق هستهای در سال ۲۰۱۸ است.
به گفته منابع ایرانی، این پیشنهاد همچنین شامل مذاکره همزمان درباره آینده تنگه هرمز و برنامه هستهای است و ایران نیز آمادگی دارد غنیسازی اورانیوم را برای دورهای مشخص تعلیق کند، بیآنکه با برچیدن تأسیسات هستهای موافقت کند.
اختلافی اساسی بر سر برنامه هستهای
اطلاعات درزکرده از دو طرف نشان میدهد که گره اصلی همچنان بر سر سرنوشت برنامه هستهای ایران و ذخایر اورانیوم با غنای بالا است.
به نوشته روزنامه «والاستریت ژورنال»، تهران خواستههای آمریکا درباره برچیدن کامل تأسیسات هستهای یا انتقال کل ذخایر اورانیوم غنیشده را رد کرده و در عوض راهحلی مرحلهای پیشنهاد داده است که بر کاهش سطح غنیسازی و انتقال بخشی از ذخایر به کشوری ثالث استوار است.
اما ایران شرط کرده است که اگر مذاکرات شکست بخورد یا آمریکا در آینده از توافق خارج شود، اورانیوم منتقلشده به آن کشور بازگردانده شود؛ شرطی که نشاندهنده عمق بیاعتمادی میان دو طرف است.
تهران همچنین بازه زمانی مورد مطالبه واشنگتن برای تعلیق غنیسازی، که به ۲۰ سال میرسد، را رد کرده و دورهای بسیار کوتاهتر را در چارچوب یک توافق موقت با امکان بازنگری بعدی پیشنهاد داده است.
ترامپ به ایران و اوباما حمله کرد
پاسخ ترامپ به پیشنهاد ایران تند بود؛ او تهران را متهم کرد که «وقتکشی» میکند و دهههاست دولتهای آمریکا را بازی میدهد.
او در مجموعهای از اظهارات که در پلتفرم «تروث سوشال» منتشر کرد، گفت ایران «دیگر به ما نخواهد خندید» و همزمان به باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، نیز حمله کرد و گفت توافق هستهای پیشین پولهای هنگفتی در اختیار تهران گذاشت که از آن برای تقویت نفوذ منطقهای خود استفاده کرد.
با وجود رد پیشنهاد ایران، ترامپ بهطور روشن مشخص نکرد که به سمت تشدید نظامی خواهد رفت یا مسیر مذاکره را ادامه خواهد داد.
وبسایت «آکسیوس» نیز گزارش داد که ترامپ برای بررسی پاسخ ایران با نتانیاهو تماس گرفته، اما در این گفتوگو تأکید کرده است که پرونده مذاکره با تهران «فقط مسئولیت خود اوست».
نتانیاهو: جنگ پایان نیافته است
در سوی اسرائیل، موضعگیری سختگیرانهتر به نظر میرسید؛ نتانیاهو تأکید کرد که جنگ «هنوز پایان نیافته است» و گفت باقی ماندن اورانیوم غنیشده در داخل ایران به این معناست که تهدید همچنان پابرجاست.
او گفت تأسیسات هستهای ایران «هنوز باید برچیده شوند» و افزود که تهران همچنان توانمندیهای موشکی خود را حفظ کرده و به حمایت از متحدان منطقهایاش ادامه میدهد.
نتانیاهو همچنین بار دیگر این ایده را مطرح کرد که سقوط نظام ایران میتواند به فروپاشی نفوذ منطقهای تهران، از جمله «حزبالله»، حماس و حوثیها، منجر شود.
اروپا بهسوی هرمز حرکت میکند
همزمان با تشدید تنش سیاسی، اروپا نیز برای تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز دست به تحرکات نظامی زده است؛ آن هم در بحبوحه نگرانیها از گسترش رویارویی دریایی.
بریتانیا و فرانسه از برگزاری نشستی با حضور بیش از ۴۰ کشور خبر دادهاند تا تشکیل یک مأموریت دریایی چندملیتی برای اسکورت کشتیهای تجاری و تأمین امنیت خطوط کشتیرانی بررسی شود.
برآوردهای غربی حاکی است که این مأموریت دریایی شامل توانمندیهای مینروبی و اسکورت کشتیهای تجاری خواهد بود؛ تلاشی برای جلوگیری از اختلال در جریان تجارت و انرژی از طریق خلیج فارس.
«نه جنگی فراگیر، نه صلحی واقعی»
صحنه کنونی نشان میدهد مذاکرات زیر فشار جنگ و نه جدا از آن پیش میرود؛ واشنگتن میکوشد با استفاده از محاصره دریایی و تحریمها، ایران را به دادن امتیازهای بیشتر وادار کند، در حالی که تهران در پی آن است که امنیت کشتیرانی و انرژی را به یک برگ اصلی مذاکره تبدیل کند.
با وجود ادامه تبادل پیامها و پیشنهادها، شکاف میان دو طرف همچنان عمیق است؛ بهویژه درباره آینده برنامه هستهای، مدت توقف غنیسازی، سازوکار رفع تحریمها و تضمینهای اجرای هر توافق.
در سایه این درهمتنیدگی جنگ و دیپلماسی، منطقه در آستانه مرحلهای از «نه جنگی فراگیر و نه صلحی واقعی» قرار دارد؛ مرحلهای که در آن خود مذاکرات به امتدادی مستقیم از منازعه منطقهای و بینالمللی بر سر ایران، نقش آن و آینده نفوذش در منطقه تبدیل میشود.
