جنگ اقتصادی علیه ایران و تشدید تحریم‌های آمریکا، به ویژه محاصره دریایی تنگه هرمز، شوکی بی‌سابقه را به بازارهای جهانی نفت وارد کرده است. این وضعیت، نه تنها بر عرضه و تقاضای نفت در سطح بین‌المللی تأثیر گذاشته، بلکه چالش‌های جدی را برای اقتصاد ایران و همچنین روابط بین‌المللی ایجاد کرده است. در این گزارش، به بررسی ابعاد مختلف این بحران، از جمله پیامدهای اقتصادی، مواضع قدرت‌های جهانی و راهبردهای ایران در قبال این چالش‌ها می‌پردازیم.
شوک بی‌سابقه به عرضه جهانی نفت: آژانس بین‌المللی انرژی هشدار می‌دهد
آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) با انتشار گزارشی هشدار داده است که جنگ علیه ایران، شوکی بی‌سابقه به عرضه نفت جهانی وارد کرده است. بر اساس اعلام این آژانس، با محدودیت تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز، مجموع افت عرضه تولیدکنندگان خلیج فارس از یک میلیارد بشکه فراتر رفته و بیش از ۱۴ میلیون بشکه نفت در روز از بازار کاسته شده است. این رقم، نشان‌دهنده یک بحران جدی در بازار انرژی جهانی است.
آژانس بین‌المللی انرژی همچنین پیش‌بینی کرده است که تبعات این جنگ، عرضه نفت در طول سال ۲۰۲۶ را حدود ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه در روز کاهش خواهد داد، در حالی که پیش‌بینی قبلی، کاهش یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز را نشان می‌داد. این افزایش قابل توجه در میزان کاهش عرضه، بر وخامت اوضاع تأکید دارد. علاوه بر این، آژانس بین‌المللی انرژی اکنون پیش‌بینی می‌کند که تقاضا در سال جاری ۴۲۰ هزار بشکه در روز کاهش یابد، در حالی که پیش‌بینی قبلی آن حاکی از کاهش ۸۰ هزار بشکه در روز بود. این کاهش همزمان در عرضه و تقاضا، پیچیدگی‌های بیشتری را به معادلات بازار نفت اضافه می‌کند.
توقف بارگیری نفت از جزیره خارگ: بلومبرگ گزارش می‌دهد
خبرگزاری بلومبرگ بر اساس تصاویر ماهواره‌ای گردآوری شده، از “توقف بارگیری” محموله‌های نفتی ایران از پایانه اصلی صادرات نفت ایران در جزیره خارگ خبر داده است. این گزارش که در روز سه‌شنبه ۲۲ اردیبهشت منتشر شد، نشان می‌دهد که در تصاویر ماهواره‌ای، “نخستین نشانه‌های یک توقف طولانی‌مدت بارگیری” محموله‌های نفتی در خارگ از آغاز جنگ در اسفند پارسال قابل مشاهده است.
بر اساس این تصاویر ماهواره‌ای، در روزهای ۱۸، ۱۹ و ۲۱ اردیبهشت “هیچ نفتکش اقیانوس‌پیمایی در جزیره خارگ مشاهده نشده است”. بلومبرگ این وضعیت را “طولانی‌ترین دوره‌ای که هیچ نفتکشی در منطقه دیده نشده است” توصیف کرده، هرچند از زمان آغاز درگیری‌ها روزهایی بوده که اسکله‌ها خالی بوده‌اند. این خبر در شرایطی منتشر می‌شود که ایران در “تمام مدت” جنگ با آمریکا و اسرائیل، همچنان در این پایانه نفت بارگیری می‌کرد و با پر کردن نفتکش‌ها از آن‌ها به عنوان مخازن شناور ذخیره نفت استفاده می‌کرد.
اگر جزیره خارگ همچنان غیرفعال بماند، فشار بر دیگر تأسیسات ذخیره‌سازی نفت ایران افزایش خواهد یافت، چرا که “تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند این مخازن نیز در حال پر شدن هستند”. برآوردها درباره میزان ظرفیت باقی‌مانده متفاوت است، اما اگر همه مخازن به ظرفیت کامل برسند، ایران ممکن است ناچار به کاهش بیشتر تولید نفت شود. این کشور پیش‌تر نیز بخشی از تولید خود را کاهش داده است. تصاویر ماهواره‌ای “سنتینل ۲” اتحادیه اروپا که در ۲۱ اردیبهشت ثبت شده‌اند، نشان می‌دهند “تمام اسکله‌های جزیره خارگ خالی بوده‌اند. تصاویر ثبت‌شدهٔ دو و سه روز قبل از آن نیز هیچ نفتکش اقیانوس‌پیمایی را در این پایانه نشان نمی‌دهند”.
بلومبرگ همچنین بر اساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای نوشته با توقف ظاهری بارگیری نفتکش‌ها، مخازن ذخیره در جزیره خارگ در حال “پر شدن” هستند. این مخازن دارای سقف شناور هستند که با پر شدن مخزن بالا آمده و فاصله میان سقف و لبه مخزن کاهش می‌یابد. در نتیجه سایه‌ای که دیواره مخزن روی سقف می‌اندازد، کوچک‌تر می‌شود. بنابراین مقایسه تصاویر ثبت‌شده در زمان مشابه در روزهای مختلف می‌تواند تغییر حجم نفت داخل مخازن را نشان دهد. تصاویر مخازن نفتی جزیره خارگ در ۲۱ اردیبهشت نشان می‌دهد “چندین مخزن” در این پایانه، “سایه‌هایی به‌مراتب کوچک‌تر نسبت به تصویر ۱۷ فروردین یعنی درست پیش از آغاز محاصره دریایی توسط نیروی دریایی آمریکا دارند”. این گزارش حاکی است این تصاویر نشان می‌دهند ظرفیت خالی جزیره خارگ “تقریباً به صفر” نزدیک شده و اگر ایران دیگر جایی برای ذخیره نفت نداشته باشد، “ممکن است مجبور شود تولید برخی میادین نفتی را کاهش دهد”.
از زمان آغاز محاصره بنادر ایران، دونالد ترامپ و مقام‌های دولت او پیش‌بینی کرده‌اند که ایران به‌سرعت ناچار به تعطیل کردن چاه‌های نفت خواهد شد. برخی ناظران دیگر، از جمله شرکت تحلیلی کپلر برآورد کرده‌اند که شاید تهران بتواند تا اواخر ماه جاری میلادی، ماه مه، پیش از به پایان‌رسیدن فضای ذخیره‌سازی‌اش به تولید نفت ادامه دهد.
دیپلماسی اجبار و تشدید تنش‌ها
رحمان قهرمان‌پور، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با خبرنگار جماران با اشاره به ادعای ترامپ مبنی بر غیرقابل قبول بودن پاسخ ایران به پیشنهاد آمریکا، اظهار کرد که ارسال پیشنهاد یک صفحه‌ای آمریکا برای ایران در هفته گذشته، بیشتر به منظور کنترل بازارهای جهانی و خصوصا بازار نفت در آستانه سفر ترامپ به چین بود. وی معتقد است که ترامپ بدون تحویل اورانیوم غنی‌شده و بازگشایی تنگه هرمز، هیچ توافقی را نخواهد پذیرفت، زیرا اکنون مشکل اصلی ترامپ، عدم کسب یک پیروزی استراتژیک سیاسی در این جنگ است.
قهرمان‌پور با اشاره به اینکه ترامپ در دولت دوم خود سعی کرده اهدافش را با توسل به دیپلماسی اجبار جلو ببرد، بیان کرد که او ابتدا دیپلماسی را به کار می‌گیرد و سپس که دید نمی‌تواند به اهدافش برسد، به زور متوسل می‌شود. این زور هم در قالب تحریم اعمال شده، هم در قالب جنگ و هم اخیرا به شکل محاصره دریایی. اکنون نیز چنانچه توافق دیپلماتیک حاصل نشود که به نظر هم می‌رسد همین طور باشد، ترامپ مجددا به زور متوسل خواهد شد و در این چهارچوب، احتمالا ابتدا به سمت تشدید محاصره دریایی یا به قول خودش عملیات آزادسازی تنگه هرمز حرکت کند و در این زمینه از اروپا نیز کمک بگیرد.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل ادامه داد: اگر این عملیات جواب داد و ترامپ به این شکل توانست تنگه هرمز را باز کند، شاید از جنگ منصرف شود، اما با توجه به هشدارهای تند ایران در این خصوص، احتمالا تشدید محاصره دریایی و اجرای مجدد عملیات آزادسازی تنگه هرمز نتواند ترامپ را به هدفش برساند و لذا در گام دوم، شاهد جنگ مجدد خواهیم بود. این احتمال جدی است و من فکر می‌کنم این جنگ مجدد، با شدت بالا انجام و در فاصله کوتاهی هم تمام خواهد شد. قهرمان‌پور اضافه کرد که البته همین الان هم بسیاری در دنیا معتقدند همان طور که دو دور حمله قبلی به ایران، نتوانسته ترامپ را به اهدافش برساند، جنگ مجدد نیز توفیقی را برای او در پی نخواهد داشت. طرفداران ترامپ در پاسخ به این مسأله، بیان می‌کنند اگرچه جنگ باعث تسلیم جمهوری اسلامی نمی‌شود، اما آن را تضعیف می‌کند و زدن ضربات متوالی به ایران، می‌تواند هزینه برخورد با این کشور را کاهش دهد.
تحرکات اروپا برای بازگشایی تنگه هرمز و ائتلاف دریایی
قهرمان‌پور با اشاره به تحرکات اروپا برای بازگشایی تنگه هرمز در قالب تشکیل یک ائتلاف، عنوان کرد که پس از آسیا، اروپا بیشترین ضرر را از انسداد تنگه هرمز دیده است. از طرف دیگر، پس از عدم همراهی اروپا با آمریکا در جریان جنگ ایران، روابط این دو بسیار مخدوش شده و ترامپ به شدت اروپا را تهدید کرده و صدور دستور خروج ۵ هزار نیروی آمریکایی از آلمان، یک هشدار جدی به اروپا بود. لذا پس از آن، مواضع اروپایی‌ها نرم‌تر شد، کما اینکه در تماسی که رئیس کمیسیون اروپا با ترامپ داشت، به نوعی از آزادسازی تنگه هرمز حمایت کرد.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل ادامه داد: همچنین بریتانیا و فرانسه نیز تشکیل یک ائتلاف بین‌المللی برای آزادسازی کشتی‌رانی در تنگه هرمز و اسکورت کشتی‌ها را اعلام کردند و کره‌جنوبی نیز از تصمیم خود برای پیوستن به این ائتلاف خبر داد. لذا به نظر می‌رسد اروپا به آرامی و به شکلی که برای ایران تحریک‌آمیز نباشد، به دنبال کمک به ترامپ برای بازکردن تنگه هرمز است. بنابراین، احتمالا در تشدید محاصره دریایی ایران، شاهد همکاری اروپا و آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز باشیم.
مسابقه تاب‌آوری ایران و آمریکا و نقش چین
قهرمان‌پور با بیان اینکه به عقیده ایران، هنوز زمینه برای توافق دیپلماتیک فراهم نیست، افزود که جمهوری اسلامی تصمیم دارد به مقاومت ادامه دهد تا ببیند آیا آمریکا از مواضع خود کوتاه می‌آید یا نه. در حقیقت، اکنون ایران و آمریکا در یک مسابقه تاب‌آوری قرار گرفته‌اند و هر کدام انتظار دارند طرف مقابل بر اثر فشارهای واردشده، زودتر عقب‌نشینی کند. لذا ایران تصمیم به تقویت تاب‌آوری خود گرفته تا آمریکا محبور شود تحت فشار عواملی از جمله بحران در اقتصاد جهانی و افزایش قیمت نفت، قدری از خواسته‌های خود کوتاه بیاید.
وی اضافه کرد: اساسا دو دیدگاه در ایران وجود دارد که در مذاکرات اسلام‌آباد، این دو نگرش به یک جمع‌بندی مشخصی نرسیدند؛ یکی اینکه برای جلوگیری از جنگ و خسارات بیشتر، باید به یک توافق دیپلماتیک که حتی شامل تحویل اورانیوم غنی‌شده هم می‌شود، تن دهیم. دیدگاه دوم اما معتقد است چون آمریکا نتوانسته در جنگ به خواسته‌های خود برسد، پس ما هنوز باید به مقاومت ادامه دهیم و دیپلماسی فشار ترامپ را خنثی کنیم تا او از مواضع خود کوتاه آید. اکنون دیدگاه دوم به عنوان سیاست رسمی نظام اعلام شده و احتمالا ادامه خواهد یافت، مگر اینکه در آینده اتفاقی بیفتد و این دو دیدگاه به هم نزدیک‌تر شوند.
اساسا دو دیدگاه در ایران وجود دارد که در مذاکرات اسلام‌آباد، این دو نگرش به یک جمع‌بندی مشخصی نرسیدند؛ یکی اینکه برای جلوگیری از جنگ و خسارات بیشتر، باید به یک توافق دیپلماتیک که حتی شامل تحویل اورانیوم غنی‌شده هم می‌شود، تن دهیم. دیدگاه دوم اما معتقد است چون آمریکا نتوانسته در جنگ به خواسته‌های خود برسد، پس ما هنوز باید به مقاومت ادامه دهیم و دیپلماسی فشار ترامپ را خنثی کنیم تا او از مواضع خود کوتاه آید.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل همچنین با اشاره به سفر روز چهارشنبه ترامپ به چین و دیدار با رئیس‌جمهور این کشور، بیان کرد: ترامپ مانند همیشه از شی خواهد خواست که برای بازگشایی تنگه هرمز و تن‌دادن به یک توافق دیپلماتیک، به ایران فشار وارد کند. اما علیرغم اینکه چین هم خواهان بازگشایی تنگه هرمز است و در دیدار اخیر وزیر خارجه این کشور با آقای عراقچی نیز بر این موضوع تأکید کرد، اما اساسا چین نشان داده در چنین موقعیت‌هایی، حاضر به هزینه‌دادن نیست و خود را وارد مناقشات دشوار نمی‌‌کند. لذا بعید است شی به خواسته ترامپ برای فشار بر ایران تن دهد، کما اینکه به خواسته ایران هم تن نمی‌دهد.
قهرمان‌پور با اشاره به پایبندی چین به سیاست “عدم مداخله در امور داخلی دیگر کشورها”، اظهار کرد: این بدین معناست که چین از فرصت‌ها استفاده می‌کند، اما حاضر نیست هزینه دهد. لذا احتمالا در دیدار با ترامپ، رئیس‌جمهور چین همان مواضع مبهم قبلی خود را تکرار خواهد کرد و ضمن حمایت از بازگشایی تنگه هرمز، اقدامی عملی در این زمینه انجام ندهد. بنابراین، بعید است در این سفر، توافق چشم‌گیری در مورد ایران حاصل شود.
وی با بیان اینکه سفر ترامپ به چین، برای اقتصاد جهانی و چشم‌انداز رقابت قدرت‌های بزرگ بسیار تعیین‌کننده است، گفت: اگر ترامپ و شی بتوانند در زمینه تعرفه‌ها، هوش مصنوعی و مواد خاکی کمیاب به توافقی برسند، نوعی آرامش بر بازارهای جهانی حاکم خواهد شد که باعث کاهش قیمت نفت و طلا می‌شود. این به ضرر ایران است، زیرا جمهوری اسلامی می‌خواهد فشار اقتصاد جهانی را به عنوان یک ابزار برای خود حفظ کند.
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل ادامه داد: بنابراین، اگر ترامپ و شی در این دیدار بتوانند به توافقی برای مدیریت تنش‌های خود برسند، پیام خوبی برای ایران نخواهد بود، زیرا در این صورت، حمایت‌های چین از ایران محدود خواهد شد. البته هنوز نمی‌توانیم در مورد حصول چنین توافقی مطمئن باشیم، زیرا اگرچه چین خواهان تشدید تنش‌های خود با آمریکا نیست، اما باید منتظر باشیم و ببینیم در این دیدار، هر کدام از دو طرف حاضر خواهند شد چه امتیازاتی را به دیگری بدهند.
عبور نفتکش‌های ایران و چین از محاصره آمریکا: سی‌ان‌ان گزارش می‌دهد
داده‌های ردیابی دریایی نشان می‌دهد که حداقل دو نفتکش حامل نفت و گاز ایران و چین، با وجود تشدید تحریم‌ها و اعلام محاصره دریایی از سوی ایالات متحده، موفق به عبور از تنگه هرمز و تردد در آب‌های بین‌المللی شده‌اند. سی‌ان‌ان نوشت: نفتکش حامل گاز طبیعی مایع “تارا گاز” (Tara Gaz) که به ایران مرتبط است، اواخر شب سه‌شنبه از خط محاصره ادعایی آمریکا عبور کرده و هم‌اکنون در مسیر جنوب شرقی در دریای عرب در حال حرکت است. این کشتی، محموله خود را اوایل ماه مه از ایران بارگیری کرده است.
در تحولی دیگر، نفتکش غول‌پیکر چینی “یوان هوا” (Yuan Hua) نیز در زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، عازم پکن بود، تلاش برای عبور از تنگه هرمز را آغاز کرد. این کشتی صبح روز چهارشنبه در حرکت به سمت شرق در تنگه دیده شد. بر اساس داده‌های موجود، “یوان هوا” در تاریخ ۲۸ فوریه در بندر عسلویه ایران پهلو گرفته و از آن زمان تاکنون در خلیج فارس تردد داشته است. آخرین بندر ثبت‌شده برای این ابرنفتکش، امارات متحده عربی در تاریخ ۲۰ مارس بوده است.
این تحولات در حالی رخ می‌دهد که آمریکا تلاش دارد با اعمال فشار حداکثری، صادرات انرژی ایران را به صفر برساند. با این حال، عبور موفق این دو کشتی، نشانه‌ای از تداوم تبادلات تجاری تهران و پکن علیرغم تهدیدهای واشنگتن ارزیابی می‌شود.
ایران محاصره‌ناپذیر است: سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس تأکید می‌کند
بە گزارش نورنیوز، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی ایران، سید اسماعیل حسینی، با بیان اینکه جنگ علیه ایران از فاز نظامی به جنگ اقتصادی جهانی تغییر کرده است، تأکید کرد ابزار راهبردی ایران مدیریت تنگه هرمز و باب‌المندب است. وی همچنین طرح محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا را به دلیل موقعیت جغرافیایی کشور شکست‌خورده توصیف کرد.
حسینی با اشاره به اهداف دشمن از تبدیل جنگ نظامی به جنگ اقتصادی گفت: دشمن در رسیدن به اهداف اصلی خود یعنی از بین بردن توان موشکی، نابودی صنعت هسته‌ای ایران، ساقط کردن نظام جمهوری اسلامی و تجزیه ایران؛ شکست خورد و هدف خود را به بازگشایی تنگه هرمز تقلیل داد. نظام جمهوری اسلامی نشان داد که زنده و پویا است و توان بازآفرینی و بازسازی خود را دارد.
ابزار راهبردی ایران مدیریت تنگه هرمز و باب‌المندب است.
وی در ادامه با تاکید بر اینکه جمهوری اسلامی ایران از یک قدرت منطقه‌ای به یک قدرت جهانی تبدیل شده است اظهار کرد: در سیر مراحل جنگ، از جنگ نظامی که یک جنگ منطقه‌ای است وارد جنگ اقتصادی شدیم که یک جنگ جهانی است که در یک طرف آن اقتصاد ایران و در طرف دیگر آن اقتصاد بخش بزرگی از جهان است. ابزارهای آفندی ایران در این جنگ جهانی اقتصادی شامل مدیریت تنگه هرمز، محاصره دریایی برخی از هم‌پیمانان آمریکا و در صورت نیاز مدیریت تنگه باب‌المندب است و ابزار آفندی که آمریکا دنبال می کند شامل محاصره دریایی ایران است.
سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس با تاکید بر اینکه خلیج فارس با حدود ۶۰ درصد از ذخائر نفت دنیا و بیش از ۴۰ درصد ذخائر گاز دنیا مهم‌ترین منبع انرژی جهان است تصریح کرد: تنگه هرمز محل خروج این انرژی به سمت کشورهای دنیاست؛ تنگه هرمز هم گلوگاه اقتصاد انرژی دنیا و هم گلوگاه اقتصاد دیجیتال به دلیل عبور کابل‌های فیبر نوری از بستر دریا است و ایران اسلامی اولین کشوری است که آمریکا را در تنگه هرمز تحقیر کرد و آمریکا مجبور شد از دیگر کشورها تقاضای کمک کند.
نماینده مردم شیراز در مجلس با اشاره به گزینه‌های آمریکا برای کنترل قیمت نفت افزود: گزینه‌های آمریکا شامل آزادسازی ذخائر استراتژیک نفت، افزایش تولید نفت شیل، مدیریت مصرف و عملیات روانی در شروع بازارهای مالی است که اثر کوتاه‌مدت دارد. طرح محاصره دریایی آمریکا قطعاً شکست خواهد خورد؛ چرا که ایران با وجود حدود ۸ هزار و ۷۰۰ کیلومتر مرز (حدود ۴ هزار کیلومتر مرز خشکی، ۲ هزار کیلومتر مرز رودخانه‌ای، ۲هزار و ۷۰۰ کیلومتر مرز دریایی) و همسایگی با ۱۵ کشور عملاً محاصره‌ناپذیر است.
این نماینده مجلس در ادامه بیان کرد: در جنگ اقتصادی بایستی دستگاه‌های متولی اقتصاد آرایش جنگی بگیرند. سخنگوی جنگ اقتصادی باید مشخص باشد و رسانه‌ها به صورت اقناعی عمل کنند، نه اعلامی. همچنین در جنگ اقتصادی، در مواردی که در اختیار دولت است مانند تعرفه گاز و قیمت بنزین، نباید سراغ گران سازی رفت؛ بلکه مطابق برنامه هفتم پیشرفت باید با بهینه‌سازی، مصرف را کنترل کرد.
