در حالی که منطقه خاورمیانه در یکی از حساسترین برهههای تاریخی خود به سر میبرد، حضور همزمان هیئتهای بلندپایه ایرانی در قطر و سیگنالهای متناقض اما معنادار از واشینگتن، از احتمال وقوع یک چرخش بزرگ در روابط ایران و آمریکا خبر میدهد. سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد، به همراه عباس عراقچی، وزیر خارجه و عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی به دوحه، نشاندهنده جدیتر شدن روند گفتوگوهایی است که با میانجیگری پاکستان و قطر در جریان است.
تهران؛ دیپلماسی در سایه احتیاط و واقعگرایی
رویکرد جمهوری اسلامی در این مقطع بر دو محور ”پایان جنگ” و ”تثبیت حقوق اقتصادی” استوار است. حضور عبدالناصر همتی در ترکیب هیئت اعزامی، نشاندهنده وزن بالای مطالبات مالی ایران، بهویژه آزادسازی اموال بلوکهشده، در این مذاکرات است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در یک کنفرانس خبری، ضمن تایید دستیابی به جمعبندیهایی در مذاکرات، بر این نکته تأکید کرد که این پیشرفتها به معنای امضای ”توافق قریبالوقوع” نیست. تهران با احتیاط فراوان از یک ”یادداشت تفاهم ۱۴ بندی” سخن میگوید که محور اصلی آن خاتمه درگیریها در تمامی جبههها، از جمله لبنان، و تمدید ۶۰ روزه آتشبس است. در حوزه استراتژیک تنگه هرمز نیز، ایران ضمن رد موضوع ”عوارض عبور”، بر دریافت هزینههای ”خدمات ناوبری” تأکید دارد؛ رویکردی که به نظر میرسد تلاشی برای تأمین منافع مالی بدون نقض پروتکلهای بینالمللی باشد.
واشینگتن؛ استراتژی ”توافق عالی یا هیچ”
در سوی دیگر میدان، دونالد ترامپ با ادبیات منحصربهفرد در شبکە اجتماعی خود، تروث سوشیال، فضایی از بیم و امید ترسیم کرده است. رئیسجمهور آمریکا از یک سو مذاکرات را ”خوب” توصیف میکند و از سوی دیگر هشدار میدهد که ”یا توافقی عالی برای همه حاصل خواهد شد یا هیچ توافقی”. ترامپ با رد میراث برجام (JCPOA) و فاجعه خواندن آن، به دنبال توافقی است که آن را نقطه مقابل برجام میداند؛ توافقی که نهتنها مسیر هستهای ایران را مسدود کند، بلکه نقشه سیاسی منطقه را نیز بازطراحی نماید.
یکی از کلیدیترین و جسورانهترین محورهای مطرح شده از سوی ترامپ، پیوند زدن توافق ایران به ”پیمان ابراهیم” است. او خواهان آن است که کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی، قطر و پاکستان، به این پیمان بپیوندند و حتی در مرحلهای فراتر، از احتمال حضور ایران در این ائتلاف سخن گفته است؛ ایدهای که در صورت تحقق، بزرگترین دگرگونی ژئوپلیتیک قرن اخیر در خاورمیانه خواهد بود.
جزئیات پیشنهادی؛ روی میز مذاکره چیست؟
گزارشهای رسانههای بینالمللی مانند واشینگتنپست و سیبیاس، نمایی از جزئیات این توافق احتمالی را ارائه میدهند، از جملە بازگشایی فوری تنگه هرمز، و آغاز عملیات مینروبی و بازگشت به شرایط عادی ظرف ۳۰ روز. همچنین تعهد دائمی ایران به عدم تولید سلاح هستهای و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده (یا غبار هستهای) تحت یک مکانیزم بینالمللی. از سویی دیگر، پایان عملیات نظامی در تمامی جبههها، بهویژه در مرزهای شمالی اسرائیل و لبنان و یک بازه ۶۰ روزه پس از تفاهم اولیه برای نهایی کردن جزئیات فنی و حقوقی.
چالشها و موانع پیشرو
علیرغم خوشبینیهای نسبی، موانع جدی همچنان پابرجا هستند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، ضمن اشاره به اینکه توافق ممکن است ”همین امروز” حاصل شود، تأکید کرده که واشینگتن عجلهای برای یک ”توافق بد” ندارد و گزینههای غیردیپلماتیک همچنان روی میز است. گزارشهای اطلاعاتی ایالات متحده (منتشر شده در سیبیاس) نیز مدعی هستند که دشواری در برقراری ارتباط با سطوح عالی تصمیمگیری در تهران، بهویژه در شرایط امنیتی کنونی، باعث کندی در پاسخدهی به پیشنهادات واشینگتن شده است. همچنین نقش پررنگ پاکستان و فرمانده ارتش آن، عاصم منیر، در کنار حمایتهای چین، نشاندهنده ابعاد چندجانبه این پرونده است. سفر مقامات پاکستانی به پکن همزمان با مذاکرات دوحه، گویای آن است که قدرتهای شرق نیز به دنبال تضمین ثبات در این کریدور انرژی هستند.
مذاکرات کنونی در قطر، فراتر از یک گفتوگوی دیپلماتیک ساده برای کاهش تنش است؛ این مذاکرات در واقع تلاشی برای ترسیم یک ”نظم نوین” در منطقه است که در آن منافع اقتصادی ایران (آزادسازی داراییها و رفع محاصره دریایی) در برابر امنیت استراتژیک مورد نظر آمریکا (امنیت کشتیرانی، تهدید هستهای و پیمان ابراهیم) معامله میشود.
اگرچه ترامپ با تهدید به بازگشت به ”میدان نبرد بزرگتر” فشار را بر تهران حداکثری کرده است، اما تمایل او به ثبت یک ”توافق تاریخی” و حضور سنگین تیم اقتصادی و سیاسی ایران در قطر، نشان میدهد که هر دو طرف به ضرورت خروج از وضعیت جنگی پی بردهاند. با این حال، فاصله میان ”تفاهم بر سر چارچوب” تا ”امضای قرارداد نهایی” همچنان با تضادهای عمیق در تعریف ”توافق خوب” پر شده است. روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا خاورمیانه به سوی یک صلح پایدار حرکت میکند یا سایه جنگ، سنگینتر از پیش باز خواهد گشت.
