در پی تحولات اخیر در مناسبات میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران، واشینگتن مرحلهای جدید و بیسابقه از سیاست ”فشار اقتصادی” را آغاز کرده است. این اقدامات که به گفته مقامات آمریکایی، ”شریانهای مالی” سپاه پاسداران و زیرساختهای نظامی ایران را هدف قرار داده، فراتر از تحریمهای سنتی نفتی رفته و ابعاد جدیدی از تقابل در عرصههای هوانوردی، دریانوردی و حقوق بینالملل را گشوده است. این گزارش به بررسی ابعاد این تحریمهای گسترده و پیامدهای احتمالی آن بر اقتصاد ایران و ثبات منطقهای میپردازد.
هدفگیری ”ستون فقرات” اقتصاد غیرقانونی
وزارت امور خارجه ایالات متحده روز پنجشنبه در بیانیهای صریح، از هدف قرار دادن مجموعهای از نهادها، افراد و شناورهایی خبر داد که آنها را ”ستون فقرات اقتصاد غیرقانونی نفت ایران” نامیده است. در این راستا، هشت نهاد و هشت کشتی از جمله نفتکشهای ”فلورا” و ”هوانکایو”، به دلیل مشارکت در حملونقل نفت و محصولات پتروشیمی ایران در فهرست تحریمها قرار گرفتند.
تامی پیگوت، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، تأکید کرد که واشینگتن از طریق این ”فشار اقتصادی شدید”، به دنبال قطع میلیاردها دلار درآمدی است که صرف تأمین مالی نیروهای نیابتی و فعالیتهای بیثباتکننده میشود. این اقدام پیامی روشن به بازارهای جهانی مخابره میکند: هرگونه تعامل با شبکه مخفی نفت ایران، به بهای انزوای کامل از سیستم مالی ایالات متحده تمام خواهد شد.
انسداد مسیرهای هوایی و لجستیکی
یکی از محورهای برجسته این دور از تحریمها، ورود مستقیم به حوزه هوانوردی است. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد که دسترسی دو شرکت هواپیمایی اصلی ایران به اماکن فرود، سوختگیری و فروش بلیط در سطح بینالمللی متوقف خواهد شد. اگرچه نام این شرکتها به طور رسمی ذکر نشده، اما سوابق نشان میدهد که شرکتهایی نظیر ”ایرانایر” و ”ماهان” پیش از این نیز در کانون فشارهای واشینگتن بودهاند.
این تصمیم نه تنها ارتباطات لجستیکی ایران با جهان را مختل میکند، بلکه به عنوان یک ابزار فشار در مذاکرات سیاسی مورد استفاده قرار گرفته است. وزیر خزانهداری هشدار داد که تنها یک ”نتیجه رضایتبخش در مذاکرات” میتواند به این روند نزولی پایان دهد.
تنشهای تنگه هرمز و تهدید علیه عمان
تنشها میان تهران و واشینگتن اکنون به سطح حاکمیت بر آبراههای بینالمللی کشیده شده است. تحریم نهاد تازهتأسیس ”مدیریت آبراه خلیج فارس” توسط دفتر کنترل داراییهای خارجی (OFAC)، نشاندهنده مخالفت قاطع آمریکا با تلاش ایران برای نظارت بر تردد کشتیها در تنگه هرمز است. واشینگتن این اقدام تهران را نوعی ”اخاذی” و ”نقض آشکار قوانین بینالمللی” توصیف کرده است.
اسکات بسنت: عمان باید بداند هرگونه تسهیل در دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز، با مجازاتهای سنگین آمریکا روبرو خواهد شد
در این میان، لحن تهاجم واشینگتن علیه مسقط بیسابقه بوده است. اسکات بسنت هشدار داد که عمان باید بداند هرگونه تسهیل در دریافت ”عوارض عبور” از تنگه هرمز، با مجازاتهای سنگین آمریکا روبرو خواهد شد. این هشدار در پی اظهارات تند دونالد ترامپ ترامپ مطرح شد که تأکید کرده بود تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی است و هیچ کشوری حق کنترل انحصاری بر آن را ندارد.
دونالد ترامپ: تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی است و هیچ کشوری حق کنترل انحصاری بر آن را ندارد
برنامه ”خشم اقتصادی” و سقوط ارزش پول ملی
وزیر خزانهداری آمریکا با اشاره به اجرای برنامهای تحت عنوان ”خشم اقتصادی” (Economic Rage)، تصویری بحرانی از وضعیت داخلی ایران ترسیم کرد. به گفته وی، این فشارها باعث شده است که ”نیروهای نظامی حقوق دریافت نکنند و جزیره خارک به عنوان شریان اصلی صادرات نفت تعطیل شود.”
واشینگتن مدعی است که اقتصاد و ارزش پول ملی ایران در وضعیت ”سقوط آزاد” قرار دارد. این اظهارات نشاندهنده استراتژی آمریکا برای پیوند زدن فشارهای خارجی به نارضایتیهای معیشتی داخلی است تا از این طریق، دستگاه حاکمه ایران را به تغییر رفتار سیاسی وادار کند.
بنبست در آزادسازی داراییهای بلوکهشده
در حالی که علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، بر ضرورت ”آزادسازی تمام داراییهای مسدودشده” به عنوان یک حق قانونی تأکید دارد، موضع کاخ سفید کاملاً متضاد است. دونالد ترامپ ترامپ به صراحت اعلام کرده است که در مذاکرات کنونی، موضوعی تحت عنوان ”کاهش تحریمها” یا ”انتقال پول به تهران” مطرح نیست.
دونالد ترامپ: مذاکرات کنونی، موضوعی تحت عنوان کاهش تحریمها یا انتقال پول به تهران مطرح نیست
ترامپ با تأکید بر اینکه واشینگتن کنترل داراییهای ایران (که بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد میشود) را حفظ خواهد کرد، گفت: ”تنها زمانی که آنها رفتار درستی داشته باشند، اجازه دسترسی به پولشان را خواهیم داد.” این تضاد دیدگاه، نشاندهنده شکاف عمیق میان خواستههای دو طرف در میز دیپلماسی است.
دونالد ترامپ: تنها زمانی که آنها رفتار درستی داشته باشند، اجازه دسترسی به پولشان را خواهیم داد
دیپلماسی در سایه و نقش میانجیها
علیرغم تشدید فشارها، تحرکات دیپلماتیک در پشت صحنه همچنان ادامه دارد. دیدارهای باقری کنی با مقامات سوئیسی (به عنوان حافظ منافع آمریکا) در مسکو و سفرهای محمدباقر قالیباف به قطر، نشاندهنده تلاشهای میانجیگرانه برای جلوگیری از انفجار وضعیت است.
گزارشهای غیررسمی حاکی از آن است که تهران در مذاکرات با میانجیگری قطر و پاکستان، به دنبال آزادسازی بخشی از داراییها (حدود ۲۴ میلیارد دلار) در قبال بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای دریایی است. با این حال، اصرار واشینگتن بر تداوم تحریمها تا رسیدن به یک توافق جامع، این مسیر را با دشواریهای فراوانی روبرو کرده است.
ایالات متحده با ترکیب تحریمهای نفتی، هوانوردی و تهدیدات دیپلماتیک علیه شرکای منطقهای ایران، به دنبال ایجاد یک ”انسداد کامل مالی” است. این استراتژی که شریانهای حیاتی سپاه پاسداران را هدف گرفته، ایران را در میانمدت با چالشهای ساختاری در تأمین بودجه نظامی و رفاهی روبرو خواهد کرد.
در مقابل، جمهوری اسلامی با تکیه بر ابزار نظارت بر تنگه هرمز و پافشاری بر بازپسگیری داراییهای مسدودشده، سعی در متوازن کردن فشارها دارد. نبرد کنونی، نه تنها یک جنگ اقتصادی، بلکه آزمون ارادهها در عرصه بینالمللی است. اینکه آیا این فشارها به یک توافق جدید ختم میشود یا به تقابلی گستردهتر در خلیج فارس میانجامد، بستگی به نتایج مذاکرات پنهانی در روزهای آتی خواهد داشت. تداوم وضعیت فعلی، اقتصاد ایران را در یکی از دشوارترین دورانهای خود پس از انقلاب اسلامی قرار داده است.
