در ماههای اخیر، تنشهای ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج فارس و دریای عمان، فصل جدیدی از تقابل میان ایران و ایالات متحده را رقم زده است. واشنگتن با بهرهگیری از الگوی ”محاصره هوشمند”، تلاش کرده است تا با ایجاد اختلال در شبکههای حملونقل، بیمه و لجستیک دریایی، شریانهای حیاتی اقتصاد ایران را هدف قرار دهد. دادههای منابع رصد دریایی نظیر ”کیپلر” و ”مارین ترافیک” نشان میدهند که ترافیک تانکرهای نفتی در تنگه هرمز در برخی بازهها تا ۹۰ درصد کاهش یافته است. در واکنش به این شرایط که برخی از آن به عنوان ”محاصره دریایی” یاد میکنند، دولت مسعود پزشکیان با فراخوانی وزرای اقتصادی و مسئولان ارشد، راهبرد ”تنوعبخشی به مبادی ورودی” و ”توسعه کریدورهای زمینی” را به عنوان پاتک اصلی تهران در دستور کار قرار داده است.
محاصره هوشمند؛ از واقعیت میدانی تا جنگ رسانهای
عباس محمدیان، پژوهشگر حکمرانی فرهنگی، معتقد است شرایط کنونی فراتر از تحریمهای کلاسیک است. او میگوید: ”ایالات متحده در حال بازطراحی سازوکارهای نوعی محاصره هوشمند است که هدف آن افزایش هزینه مبادله و بالا بردن ریسک تعامل اقتصادی بازیگران ثالث با ایران است.” این فشارها باعث شده ترافیک روزانه کشتیها در تنگه هرمز که پیشتر حدود ۱۰۰ تا ۱۴۰ فروند بود، در مقاطعی به تنها ۳ تا ۵ کشتی محدود شود.
عباس محمدیان: ایالات متحده در حال بازطراحی سازوکارهای نوعی محاصره هوشمند است که هدف آن افزایش هزینه مبادله و بالا بردن ریسک تعامل اقتصادی بازیگران ثالث با ایران است
با این حال، مقامات رسمی ایران نگاه متفاوتی دارند. امیر روشنبخش قنبری، معاون سازمان توسعه تجارت، در گفتگو با ایلنا، معتقد است که ”محاصره بنادر جنوبی جنبه رسانهای دارد و در واقعیت انجام نشده است.” او تاکید میکند که ایران برای پیشگیری از هرگونه انسداد، ۱۰ کریدور جایگزین طراحی کرده تا در صورت لزوم، بار بنادر جنوبی را میان مسیرهای زمینی تقسیم کند.
دستور پادگانی پزشکیان: فعالسازی ظرفیت همسایگان
در جلسه اخیر هماهنگی تأمین کالاهای اساسی، مسعود پزشکیان با لحنی قاطع، وزارتخانههای جهاد کشاورزی، صمت و امور خارجه را مکلف کرد تا از ظرفیت کشورهای همسایه از جمله روسیه، پاکستان، آذربایجان و ترکیه برای دور زدن محدودیتهای دریایی جنوب استفاده کنند. رئیسجمهور ایران در این جلسه تأکید کرد: ”در صورت نیاز، شخصاً با سران کشورهای همسایه رایزنی خواهم کرد تا موانع احتمالی در مسیر تأمین کالا برطرف شود.”
پزشکیان: در صورت نیاز، شخصاً با سران کشورهای همسایه رایزنی خواهم کرد تا موانع احتمالی در مسیر تأمین کالا برطرف شود
این رویکرد نشاندهنده یک تغییر پارادایم در مدیریت زنجیره تأمین ایران است؛ جایی که دیپلماسی اقتصادی به کمک لجستیک میآید تا ثبات بازار داخلی حفظ شود. رئیس کل بانک مرکزی نیز در این نشست با اطمینان اعلام کرد که در حوزه تأمین ارز برای این مسیرهای جدید هیچ مشکلی وجود ندارد.
کریدورهای زمینی؛ آلترناتیوهای استراتژیک یا مسکنهای موقت؟
سیدعلی امامی، مدیرکل دفتر پشتیبانی تجاری سازمان توسعه تجارت، در گفتگو با همشهری آنلاین، به سهم ۷۹ درصدی دریا از واردات کشور اشاره میکند. او میگوید: ”ما مسیرهای جایگزین را طراحی کردهایم. یکی از مهمترین آنها مسیر ریلی چین به ایران است که کالا را ۱۵ روزه به قلب ایران میرساند، در حالی که مسیر دریایی ۴۵ روز زمان میبرد.”
سید علی امامی: مسیر ریلی چین به ایران کالا را ۱۵ روزه به قلب ایران میرساند، در حالی که مسیر دریایی ۴۵ روز زمان میبرد
او همچنین به دو مسیر کلیدی دیگر اشاره میکند: مسیر ترکیه، ورود کشتیها به بندر مرسین و سپس انتقال جادهای یا ریلی کالا به ایران. و مسیر پاکستان، استفاده از بندر کراچی و انتقال کالا از مرزهای ریمدان و میرجاوه.
مسعود پلمه: بهطور مطلق نمیتوان حمل جادهای را جایگزین دریایی دانست
اما مسعود پلمه، دبیرکل انجمن شرکتهای کشتیرانی، در گفتگو با اقتصادنیوز، نگاهی واقعبینانهتر به این جایگزینی دارد. او معتقد است اگرچه ایران سابقه ۷۰ ساله در حملونقل جادهای دارد و ناوگانی با ۴۰۰ هزار دستگاه کامیون در اختیار دارد، اما ”بهطور مطلق نمیتوان حمل جادهای را جایگزین دریایی دانست.” به گفته او، یک کشتی غولپیکر با ظرفیت ۱۵۰ هزار تن کالا را جابهجا میکند که جایگزینی آن نیازمند هزاران کامیون است که هزینه حمل، مصرف سوخت و ریسک تصادفات را بهشدت افزایش میدهد.
چالشهای هزینهای و عملیاتی
میثم زینالدین، فعال حملونقل دریایی، در تحلیلهای خود به چالش ”هزینه و زمان” اشاره میکند. او معتقد است مسیرهای جایگزین به دلیل هزینه بالا، هنوز با استقبال گسترده واردکنندگان مواجه نشدهاند. برای مثال، هزینه حمل یک کانتینر ۴۰ فوت از مسیر ریلی چین حدود ۶۰۰۰ دلار است، در حالی که همین کالا با کشتی با ۲۰۰۰ دلار کمتر حمل میشود. همچنین مسیر کراچی به ریمدان نیز به دلیل هزینههای بالای ترانزیت (حدود ۸۰۰۰ دلار برای هر کانتینر)، گزینهای گران محسوب میشود.
میثم زینالدین: کشتیهای خزر تنها ۳ تا ۵ هزار تن ظرفیت دارند که در مقایسه با حجم واردات کالاهای اساسی جنوب، عدد ناچیزی است
زینالدین همچنین به محدودیتهای دریای خزر اشاره میکند و میگوید: ”کشتیهای خزر تنها ۳ تا ۵ هزار تن ظرفیت دارند که در مقایسه با حجم واردات کالاهای اساسی جنوب، عدد ناچیزی است.”
هندسه قدرت دریایی در حال تغییر
در حالی که واشنگتن بر محاصره دریایی تمرکز کرده، تحلیلگرانی چون آلستر کروک، افسر سابق MI6، معتقدند که روایت ”محاصره موفق” با واقعیتهای میدانی همخوانی ندارد. او معتقد است ایرانیها با هوشمندی گزینههای جایگزین را تقویت کردهاند. از سوی دیگر، حوادثی نظیر توقیف نفتکش ”آنور ۲۵” در سواحل سومالی و فعالیتهای انصارالله در دریای سرخ، تمرکز و منابع نظامی آمریکا (سنتکام) را پراکنده کرده و توازن قدرت دریایی را به نفع بازیگران منطقهای تغییر داده است.
آلستر کروک: ایرانیها با هوشمندی گزینههای جایگزین را تقویت کردهاند
در این میان، ایران از ”قدرت سخت” خود نیز غافل نشده است. ستاد کل نیروهای مسلح و نیروی دریایی سپاه آمادگی خود را برای اسکورت مسلحانه کشتیهای تجاری و اجرای ”سیاست مقابله به مثل” اعلام کردهاند. این یعنی هرگونه انسداد کامل مسیرهای ایران، میتواند به انسداد متقابل برای سایر بازیگران در تنگه هرمز منجر شود؛ معادلهای که سیدعلی امامی آن را ”برد-برد یا باخت-باخت” مینامد.
از ”نقطه عبور” به ”گره اتصال”
ایران در حال گذار از یک بحران تحمیلی به یک فرصت ژئواکونومیک است. اگرچه محاصره دریایی هزینههای تجارت را افزایش داده و فشارهای تورمی کوتاهمدتی ایجاد کرده است، اما دستورات اخیر رئیسجمهور و تمرکز بر ”منطق کریدورها”، نویدبخش ارتقای تابآوری اقتصادی کشور است.
توسعه کریدور شمال-جنوب، اتصال ریلی به چین و تقویت مرزهای زمینی با ترکیه و پاکستان، ایران را از یک ”نقطه عبور آسیبپذیر” به یک ”گره اتصال حیاتی” در قلب اوراسیا تبدیل خواهد کرد. موفقیت این راهبرد مستلزم هماهنگی میان سه مؤلفه است: ”اتصالپذیری زیرساختی”، ”تنوعبخشی به مبادی” و ”دیپلماسی اقتصادی فعال.” همانطور که مسعود پزشکیان تأکید کرده است، آینده اقتصاد ایران دیگر تنها به موجهای خلیج فارس گره نخورده، بلکه در شبکههای درهمتنیده زمینی و ریلی با همسایگان جستوجو میشود. در نهایت، نبرد فعلی نه فقط در دریا، بلکه در ظرفیت لجستیکی و سرعت عمل دستگاههای اجرایی برای بیاثر کردن فشارها رقم خواهد خورد.
