صنعت هوانوردی تجاری ایران با یکی از جدیترین چالشهای عملیاتی خود در دهههای اخیر مواجه شده است. با اعلام رسمی وزارت خزانهداری ایالات متحده مبنی بر اعمال تحریمهای ثانویه فراگیر و توقف فعالیت خطوط هوایی ایران در سطح بینالمللی از روز چهارشنبه ۲۳ سپتامبر (اول مهر)، پروازهای خارجی کشور در آستانه ورود به بنبستی ساختاری قرار گرفتهاند. در حالی که واشنگتن با اهرم دسترسی به نظام بانکی مبتنی بر دلار، فرودگاهها و ارائهدهندگان خدمات را تهدید به مجازات مالی کرده است، در داخل ایران نوعی ناهماهنگی و تعارض آشکار میان موضعگیریهای رسمی مدیران هوانوردی و واقعیتهای میدانی به چشم میخورد؛ شکافی که پیامدهای آن بهسرعت در سرگردانی مسافران، ابطال تورهای مسافرتی و رشد چشمگیر بهای بلیت نمایان شده است.
اولتیماتوم واشنگتن و قفل خدمات فرودگاهی
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، در گفتوگویی با شبکه «سیانبیسی» اظهار داشت که از روز ۲۳ سپتامبر، تمام خطوط هوایی ایران در سراسر جهان تعطیل خواهند شد. به گفته وی، این تصمیم بخشی از تحریمهای ثانویه واشنگتن در چارچوب برنامهای تحت عنوان «طرد اقتصادی» است که با هدف انزوای کامل شبکه هوانوردی غیرنظامی ایران پیگیری میشود.
وزیر خزانهداری آمریکا صراحتاً هشدار داد اپراتورها و فرودگاههای خارجی در صورتی که به هواپیماهای ایرانی خدمات ارائه دهند—از جمله سوخترسانی، فراهم کردن امکان فرود یا فروش بلیت به مسافران—بهطور کامل از دسترسی به نظام بانکی آمریکا و سامانه تسویه دلاری محروم خواهند شد. این اقدام مکمل تحریمهای اوایل ماه جاری است؛ زمانی که وزارت خزانهداری آمریکا ۳۶ نهاد حامی بخش هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و شماری از شرکتهای واسطه در امارات، ترکیه، مالزی و قزاقستان را هدف قرار داد. علاوه بر این، بسنت از رایزنی با مقامات ارشد مالی چین، از جمله رئیس بانک مرکزی و معاون نخستوزیر این کشور، برای همراهی در اجرای این تحریمها خبر داد؛ امری که نشاندهنده تلاش ایالات متحده برای بستن مسیرهای باقیمانده پروازی در شرق آسیا است.
تعارض در اظهارات مسئولان هوانوردی کشور
واکنش مراجع ذیربط در داخل کشور به این تحولات، حاوی تناقضهایی آشکار بوده که بر ابهامات مسافران و فعالان صنعت گردشگری افزوده است. مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، در گفتوگو با خبرگزاری «ایلنا» هرگونه توقف پروازهای خارجی را رد کرد و مدعی شد که بهجز تعلیق پروازهای شرکت هواپیمایی ماهان به برخی مقاصد محدود نظیر مسقط، استانبول و آنکارا، پروازهای سایر شرکتهای هواپیمایی «همچنان طبق روال گذشته برقرار است». وی همچنین توقف پروازها به مقصد ترکیه را غیرواقعی خواند.
این رویکرد در حالی اتخاذ شده که ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی، تنها یک روز پیش از آن در مصاحبه با روزنامه «دنیای اقتصاد» تصویری کاملاً متفاوت ارائه داده بود. شیرودی با تایید فشار تحریمها اعلام کرده بود در حال حاضر هیچ شرکت هواپیمایی خارجی در ایران فعالیت ندارد و تنها شرکت «العراقیه» به ایران پرواز میکند. او همچنین متذکر شد که با اجرای تحریمهای جدید، نحوه تعامل سایر کشورها با هواپیماهای ایرانی کاملاً به «روش، منش و سیاستهای جاری آنها» بستگی خواهد داشت. این سخنان به صراحت نشان میدهد که تداوم پروازها به تصمیم دولتهای مقصد در سنجش ریسکهای ناشی از جریمههای مالی آمریکا وابسته است، نه اراده مستقل خطوط هوایی داخلی.
انعکاس بحران در سطح میدانی؛ از تعلیق پروازها تا فشار قیمتی
علیرغم تلاشها برای کنترل ابعاد این رخداد در سطح اظهارنظرهای خبری، نشانههای ملموس اختلال در زنجیره پروازی به سرعت نمایان شده است. شرکت هواپیمایی ماهان پروازهای خود به ترکیه و عمان را به حالت تعلیق درآورده و پروازها به مقاصدی مانند گرجستان و ارمنستان—که پیشتر در ایام پرتقاضا به ۲۰ پرواز در هفته میرسید—با توقف روبهرو شده است. به گزارش «دنیای اقتصاد»، تمام تورهای مسافرتی به مقصد گرجستان لغو شده و گردشگران ایرانی در بازگشت به کشور با دشواریها و تاخیرهای مکرر در فرودگاههای خارجی مواجه شدهاند. افزون بر این، گزارشهایی از احتمال توقف پروازهای شرکت العراقیه نیز منتشر شده که در صورت تحقق، آخرین ارتباط مستقیم خطوط هوایی بینالمللی با آسمان کشور را قطع خواهد کرد.
این اختلال گسترده به پروازهای داخلی نیز تسری یافته است. گزارشها حاکی از جهش چشمگیر قیمت بلیت پروازهای داخلی طی روزهای گذشته است. رئیس سازمان هواپیمایی اگرچه از مهار دستوری نرخها سخن گفته، اما اذعان کرده که این اقدام «موقتی» است، چراکه «سرکوب قیمت خارج از قواعد بینالمللی و حتی قوانین کشور است». این واقعیت نشان میدهد که افزایش هزینههای ناشی از تحریم و افت درآمدهای ارزی ایرلاینها، در نهایت به شکل افزایش بهای خدمات به جامعه مصرفکننده منتقل خواهد شد.
ناوگان آسیبدیده و چالشهای مزمن ایمنی
بحران اخیر در شرایطی بر صنعت هوایی آوار شده که این ناوگان، علاوه بر کهنگی ساختاری ناشی از سالها تحریم قطعات و خدمات، از پیامدهای درگیریهای نظامی ماههای گذشته نیز به شدت آسیب دیده است. پیش از این، فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، اعلام کرده بود که در جریان درگیریها و حملات نظامی اخیر، حدود ۱۰۰ فروند هواپیمای غیرنظامی دچار آسیبدیدگی یا انهدام شدهاند که از این میان، هشت فروند هواپیمای عملیاتی به شکل کامل نابود شدند. علاوه بر آن، وزیر راه از اختلالات در سامانههای ناوبری و هدایت پروازها بدون اتکا به سامانههای راداری استاندارد پرده برداشته بود؛ هشدارهایی که نشان میدهد ابعاد بحران صرفاً به حوزه بازرگانی محدود نبوده و با مسائل بنیادین ایمنی هوایی نیز گره خورده است.
تصمیم جدید واشنگتن با هدف قرار دادن سوخترسانی، خدمات فرودگاهی و تراکنشهای بانکی، عملاً توان عملیاتی خطوط هوایی ایران را در محیط بینالمللی به کمترین حد ممکن تقلیل داده است. در صورتی که فرودگاههای منطقه برای در امان ماندن از قطع ارتباط با نظام دلاری به دستورالعمل وزارت خزانهداری آمریکا پایبند شوند، ایران با یک حصر هوایی واقعی روبهرو خواهد شد. در چنین موقعیتی، رویه دوگانه مدیران هوانوردی در تقلیل دادن ابعاد بحران، راهگشای حل مشکلات شهروندان، مسافران سرگردان و حفظ اندک توان باقیمانده ناوگان مسافربری کشور نخواهد بود.
- اعلام رسمی وزارت خزانهداری آمریکا برای توقف جهانی پروازهای ایران؛ آغاز انزوای هوانوردی و تناقض در روایتهای داخلی
- احضار سفیر ایران در پاریس در پی پلمب مرکز زبان فرانسه در تهران، افزایش تنشهای دیپلماتیک میان دو کشور
- گمانهزنی درباره دیدار رؤسایجمهور ایران و آمریکا در نیویورک
- هشدار برنده جایزه نوبل درباره فشارهای سهگانه بر جامعه ایران
- از پول و هستهای تا هوانوردی و حملونقل؛ سندی روسی از طرح تعمیق همکاری با ایران پرده برمیدارد
