نظام سلامت در سراسر کشور با چالشهای جدی در زمینه تأمین نیروی انسانی متخصص و نوسازی تجهیزات درمانی دستوپنجه نرم میکند. کاهش انگیزه پزشکان برای خدمت در نقاط دورافتاده، مشکلات شدید ارزی و تورم افسارگسیخته در خرید دستگاههای پزشکی حیاتی، از جمله مسائلی است که دسترسی عادلانه به خدمات بهداشتی را با اخلال مواجه کرده است.
بررسیهای اخیر مقامات ارشد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نشان میدهد که مناطق کمتربرخوردار بیشترین آسیب را از این وضعیت دیدهاند و رفع این معضلات نیازمند اختصاص بودجههای ویژه و اصلاح ساختارهای پرداخت مطالبات کادر درمان است.
شکاف عمیق بین عرضه و تقاضای کادر متخصص
در جریان سفر مقامات وزارت بهداشت به استانهای کمتربرخوردار کشور، ابعاد جدیدی از بحران کمبود پزشک متخصص در نقاط دورافتاده نمایان شده است.
سجاد رضوی، معاون درمان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در نشست مشترکی با یدالله رحمانی، استاندار کهگیلویه و بویراحمد که در شامگاه شنبه، ۹ خرداد ۱۴۰۵ (۳۰ مه ۲۰۲۶) برگزار شد، فاش ساخت که کشور در حال حاضر با کسری شدید حدود ۶ هزار پزشک متخصص روبهرو است.
وی با اشاره به ناترازی موجود در این بخش تصریح کرد در حالی که نیازهای بهداشتی و درمانی جامعه با سرعتی بالا در حال افزایش است، سالانه تنها بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ پزشک متخصص در دانشگاههای علوم پزشکی تربیت میشوند. این شکاف عمیق نشان میدهد که شیوه تربیت کنونی نیروها پاسخگوی نیازهای درمانی رو به افزایش نبوده و همین ناترازی، فرآیند توزیع عادلانه خدمات در سطح استانها را با موانع جدی روبهرو کرده است.
کارانههای معوقه؛ فرسایش انگیزه کادر درمان در نقاط دوردست
یکی از مهمترین دلایل تمایل نداشتن پزشکان متخصص به حضور در مناطق محروم، عقبافتادگیهای طولانیمدت در پرداخت مطالبات مالی آنهاست. معاون درمان وزارت بهداشت با اشاره به این دغدغه اعلام کرد که تأخیرهای طولانیمدت در پرداخت کارانهها و معوقات کادر درمان در برخی استانهای کشور به ۹ تا ۱۰ ماه رسیده است؛ موضوعی که عملاً انگیزه متخصصان را برای فعالیت در شرایط سخت اقلیمی و جغرافیایی مناطق کمتربرخوردار از بین میبرد.
در همین راستا، یدالله رحمانی، استاندار کهگیلویه و بویراحمد، یادآور شد که در چارچوب سیاستهای دولت وفاق ملی، معوقات کارانه پزشکان و پرستاران در این استان که پیشتر به ترتیب ۲۳ و ۱۴ ماه به تأخیر افتاده بود، اکنون به ۹ و ۱۰ ماه کاهش یافته است. با این حال، مسئولان حوزه درمان تأکید دارند که حتی این دوره انتظار نیز برای کادر درمان فرساینده بوده و ماندگاری پزشکان در نقاط محروم مستلزم تعریف بودجههای حمایتی مستقل و بهروزرسانی منظم پرداختها است.
تورم ارزی و بنبست نوسازی تجهیزات بیمارستانی
چالشهای نظام سلامت تنها به کمبود نیروی انسانی محدود نمیشود، بلکه نوسانات نرخ ارز و کاهش ارزش ریال، توانایی بیمارستانها در تامین و بهروزرسانی زیرساختهای فناوری خود را به شدت محدود کرده است. سید سجاد رضوی در تشریح این بحران اقتصادی توضیح داد که در سالهای گذشته، وزارت بهداشت با تخصیص بودجهای مشخص قادر بود صدها دستگاه سنگین و پیشرفته درمانی خریداری کند، اما امروز به دلیل تورم فزاینده، همان بودجه تنها برای خرید چند دستگاه محدود کفایت میکند.
این کمبودها به ویژه در بخش دستگاههای حیاتی مانند سنگشکن، سیتیاسکن و تجهیزات تصویربرداری امآرآی (MRI) در بیمارستانهای تابعه مناطقی همچون دهدشت مشهود است. مستهلک شدن تجهیزات موجود از یک سو و ناتوانی در جایگزینی سریع آنها از سوی دیگر، موجب شده است تا کادر درمان با وجود انگیزه و تعهد بالا، نتوانند خدمات درمانی بهینهای را به بیماران ارائه دهند.
سایه سنگین مهاجرت و بیعلاقگی دستیاران پزشکی به بقا در سیستم
ریشه بحران کمبود نیروی متخصص را باید در فرآیند رو به رشد مهاجرت پزشکان جستوجو کرد. علی جعفریان، مشاور عالی و جانشین وزیر بهداشت، در اظهاراتی در مهر ۱۴۰۴ (اکتبر ۲۰۲۵) هشدار داده بود که طی ۷ سال گذشته (از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ – ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴)، بیش از ۳۰ هزار پزشک به طور رسمی درخواست گواهی حسن انجام کار (گوداستندینگ) برای مهاجرت از کشور ثبت کردهاند. وی همچنین افزود که حدود ۳۰ هزار پزشک عمومی دیگر نیز با وجود دارا بودن مدرک تحصیلی، در حوزه تخصصی خود فعالیت نمیکنند. این بیانگیزگی شدید سبب خالی ماندن صندلیهای آزمون دستیاری شده است؛ تا جایی که حتی در برخی رشتههای مهم پایه نیز ظرفیتها پر نمیشود.
همزمان با این آمارها، پژوهشهای جدید انجمن روانپزشکان ایران در اواخر خرداد ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶) تصویری بسیار نگرانکننده از وضعیت روانی و حرفهای دستیاران تخصصی ارائه داده است. بر اساس این تحقیق، حدود ۸۱/۵ درصد از دستیاران پزشکی تمایل خود را به مهاجرت اعلام کردهاند و بیش از ۷۹/۵ درصد آنها تأکید داشتهاند که اگر از شرایط دشوار کنونی و فشارهای کاری دوره دستیاری آگاهی داشتند، ورود به رزیدنتی را انتخاب نمیکردند. به گفته متخصصان، تفاوت فاحش میان دریافتیها و حجم کاری بالا، فرسایش امید و بیاعتمادی به آینده حرفهای از مهمترین علل ناامیدی عمیق در بدنه جوان جامعه پزشکی به شمار میروند.
لزوم بازنگری راهبردی و توسعه زیرساختهای استانی
وزارت بهداشت با اتخاذ یک راهبرد مشخص، درمان بیماران در استان محل سکونتشان را در اولویت قرار داده است تا از تحمیل هزینههای سنگین رفتوآمد، اسکان در شهرهای بزرگ و نارضایتی همراهان بیمار جلوگیری کند.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد در این خصوص از اختصاص حدود ۱۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل ۷ پروژه بزرگ نیمهتمام درمانی از جمله افتتاح دانشکده دندانپزشکی یاسوج، ساخت بیمارستان سرطان یاسوج، راه اندازی مراکز درمانی سیسخت، لنده، بهمئی و مراکز سوختگی یاسوج و گچساران خبر داد. با این حال، تحلیلگران نظام سلامت معتقدند تا زمانی که انگیزههای مالی پزشکان از طریق اصلاح تعرفهها و کاهش زمان انتظار معوقات تأمین نشود و چالشهای کلان مهاجرت نخبگان برطرف نگردد، ساخت بیمارستانهای جدید و تکمیل پروژههای فیزیکی به تنهایی نخواهد توانست بحران ارائه خدمات تخصصی به بیماران در مناطق محروم را حل کند.
