با تداوم تنشهای نظامی میان ایالات متحده و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، جغرافیای انرژی جهان در حال تجربه یکی از رادیکالترین دگرگونیهای خود در دهههای اخیر است. انسداد مسیرهای سنتی انتقال انرژی در خلیج فارس و تشدید درگیریها در دریای عمان، نه تنها قیمتها را به سطوح بیسابقهای رسانده، بلکه قدرتهای نوظهور اقتصادی نظیر هند را ناگزیر به بازتعریف اتحادهای انرژی و بازگشت به بازارهای دوردست از جمله ونزوئلا کرده است.
پناهگاه ونزوئلایی؛ استراتژی جدید دهلینو
در حالی که شعلههای جنگ در خاورمیانه امنیت عرضه نفت را به حداقل رسانده است، هند به عنوان سومین مصرفکننده بزرگ نفت جهان، نگاه خود را به سوی غرب چرخاند. هاردیپ سینگ پوری، وزیر نفت هند، در دیداری استراتژیک با دلسی رودریگز، رئیسجمهور موقت ونزوئلا در دهلینو، از آمادگی کامل شرکتهای هندی برای حضور گسترده در میادین نفتی ونزوئلا خبر داد.
این چرخش در حالی صورت میگیرد که هند در ماه مه با واردات روزانه ۴۲۷ هزار بشکه، به دومین خریدار بزرگ نفت ونزوئلا تبدیل شد. بازگشت هند به بازار ونزوئلا، آن هم پس از توقف واردات ناشی از تعرفههای دوران ترامپ، نشاندهنده یک تغییر پارادایم است؛ دهلینو اکنون ترجیح میدهد ریسکهای سیاسی ونزوئلا را بپذیرد تا اینکه در بنبست ناامنی تنگه هرمز و دریای عمان گرفتار بماند.
تنگه هرمز؛ از آبراه بینالمللی تا میدان تقابل حقوقی
در حالی که عملیات نظامی در منطقه جریان دارد، مجلس شورای اسلامی ایران با ارائه یک طرح سهفوریتی تحت عنوان ”مدیریت راهبردی تنگه هرمز”، به دنبال تغییر قواعد بازی در این آبراه حیاتی است. این طرح که توسط هیئت رئیسه مجلس اعلام وصول شده، به دنبال در اختیار گرفتن کامل مدیریت اقتصادی، امنیتی و اجتماعی تنگه هرمز و دریافت عوارض از کشتیهای عبوری است.
این اقدام تهران با مخالفت قاطع جامعه جهانی، از جمله متحدان سنتی و شرکای اقتصادی ایران مانند چین روبرو شده است. از منظر حقوق بینالملل، برخلاف کانالهای مصنوعی نظیر سوئز یا پاناما، تنگه هرمز یک آبراه طبیعی بینالمللی محسوب میشود که طبق کنوانسیونهای دریایی، عبور بیضرر یا ترانزیتی از آن نباید مشمول عوارض عمومی شود. با این حال، تهران مدعی است که این اقدام واکنشی مستقیم به ”تجاوزات بیگانگان” و تلاشی برای تثبیت جایگاه استراتژیک خود در میانه جنگ است.
دریای عمان؛ وقوع انفجار در سایه فشارهای دیپلماتیک
گزارشهای میدانی از وقوع انفجاری مشکوک در نزدیکی پایانه نفتی ”مینا الفحل” عمان حکایت دارد؛ منطقهای که تا پیش از این به عنوان حاشیه امن صادرات انرژی منطقه شناخته میشد. منابع آگاه بر این باورند که این حادثه ناشی از یک حمله پهپادی در میان اسکلههای بارگیری بوده است. هرچند مقامات مسقط به طور رسمی علت حادثه را تایید نکردهاند، اما توقف موقت عملیات بارگیری در این بندر راهبردی، شوک جدیدی به بازارهای جهانی وارد کرد.
این انفجار درست زمانی رخ داد که گزارشها از فشار فزاینده واشینگتن بر مسقط حکایت داشتند. به نظر میرسد دولت ایالات متحده سیاست ”بیطرفی فعال” عمان را در قبال ایران برنمیتابد. در حالی که عمان دههها به عنوان پل ارتباطی تهران و واشینگتن عمل کرده، اکنون این کشور خود را در میان فشار دیپلماتیک آمریکا و تهدیدات امنیتی ناشی از حملات پهپادی و موشکی ایران به کشورهای همسایه نظیر کویت و بحرین میبیند.
جنگ نفتکشها و محاصره بنادر
اطلاعات دریافتی از موسسات ردیابی دریایی نظیر ”کپلر” نشان میدهد که با وجود محاصره بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا، تهران همچنان به دنبال روزنههایی برای صادرات است. عبور چهار نفتکش ایرانی حاوی هفت میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز با سیستمهای شناسایی خاموش (AIS)، نشاندهنده تداوم ”تجارت سایه” برای رساندن محمولهها به مشتریان آسیایی، بهویژه چین است.
در مقابل، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) با تشدید نظارتها، به طور مستقیم وارد فاز عملیاتی شده است. هدف قرار دادن اتاق موتور نفتکشهایی که قصد نقض محاصره و رسیدن به جزیره خارگ را دارند، نشاندهنده عزم واشینگتن برای به صفر رساندن توان صادراتی ایران در میان درگیریهای نظامی است.
آشفتهبازار جهانی؛ فراتر از نفت خام
واکنش بازار به این تحولات سریع و خشن بوده است. قیمت نفت برنت با عبور از مرز ۹۵ دلار، افزایشی ۴۰ درصدی نسبت به دوران پیش از درگیریها را ثبت کرده است. در اروپا، قیمت گاز طبیعی تنها در یک هفته ۷ درصد رشد داشته که نشاندهنده ابهام در دستیابی به هرگونه توافق صلح است.
اما بحران فعلی فراتر از کمبود نفت خام است. بازار جهانی اکنون با فشار شدیدی در بخش فرآوردههای پالایشی نظیر بنزین، دیزل و سوخت جت روبروست. خروج ۲.۵ میلیون بشکه از ظرفیت پالایشی خاورمیانه به دلیل جنگ، باعث شده تا حاشیه سود سوختهای پالایش شده به شدت افزایش یابد. در حالی که ایالات متحده با رکورد صادرات ۵.۶ میلیون بشکه در روز سعی در پر کردن جای خالی نفت خلیج فارس دارد، اما هزینههای بالای حملونقل و بیمه کشتیها مانع از کاهش قیمتها برای مصرفکننده نهایی میشود.
چشمانداز اقتصادی؛ سایه رکود و تورم
موسسه رتبهبندی ”فیچ” در آخرین گزارش خود، با هشدار نسبت به ”شوک نفتی”، پیشبینی رشد اقتصاد جهانی را به ۲.۴ درصد کاهش داد. این نهاد معتقد است تورم ناشی از هزینههای انرژی، قدرت خرید را در مقیاس جهانی تضعیف کرده و هزینههای تولید را به شدت افزایش داده است.
در این میان، تنها نقطه امیدبخش برای اقتصاد جهانی، رونق حوزه هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات است که به ویژه در آسیا، مانع از سقوط کامل فعالیتهای اقتصادی شده است. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که اگر تنگه هرمز تا پیش از ماه جولای بازگشایی نشود، سناریوهای بدبینانهتری از جمله نفت ۱۰۰ دلاری و رکود عمیق در منطقه یورو و آمریکا دور از انتظار نخواهد بود.
نظم نوین انرژی که در حال شکلگیری است، بر پایه ”عدم قطعیت” بنا شده است. وابستگی به مسیرهای جایگزین و بازگشت به تامینکنندگان حاشیهای، اگرچه راهکاری کوتاهمدت برای کشورهایی نظیر هند است، اما ثبات بلندمدت بازار را تضمین نمیکند. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، انرژی را از یک کالای اقتصادی به یک سلاح استراتژیک در دست طرفین تبدیل کرده است؛ وضعیتی که در آن جغرافیای سیاسی بر منطق بازار پیروز شده و هزینههای آن را شهروندان در سراسر جهان با تورم و ناامنی اقتصادی پرداخت میکنند.
