موج جدید درگیریهای مستقیم نظامی میان نیروهای مسلح ایران و ایالات متحده در پهنه آبی خلیج فارس، با واکنشهای تند و هشدارهای جدی از سوی قدرتهای بزرگ شرقی مواجه شده است. مقامات ارشد دیپلماتیک در پکن و مسکو نسبت به فروپاشی کامل ثبات شکننده در خاورمیانه ابراز نگرانی کرده و نسبت به پیامدهای ناگوار گسترش این درگیریهای ویرانگر هشدار دادهاند.
سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، ماریا زاخارووا، در جریان یک نشست مطبوعاتی که در روز ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۰ خرداد ۱۴۰۵) برگزار شد، اعلام کرد که مسکو به شدت نگران دور جدید رویاروییهای مسلحانه است. این دیپلمات برجسته روسی اقدامات تحریکآمیز و حملات موشکی به زیرساختهای غیرنظامی را غیرقابل قبول خواند و بر لزوم حل و فصل بحران از طریق مسیرهای سیاسی و دیپلماتیک بر پایه قوانین بینالمللی تاکید کرد. در همین راستا، نماینده دائم روسیه در سازمانهای بینالمللی در وین، میخائیل اولیانوف، سقوط بالگرد آمریکایی را نشانهای جدی برای لزوم پایان دادن به ماجراجوییهای نظامی واشنگتن در منطقه توصیف کرد.
همزمان با مسکو، پکن نیز مواضع خود را ابراز داشت. سخنگوی وزارت امور خارجه چین، لین جیان، در کنفرانس خبری روز ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۰ خرداد ۱۴۰۵) با تاکید بر لزوم حفظ آرامش و خویشتنداری تمامی طرفها، خواستار اتخاذ گامهای عملی و ملموس از سوی تهران و واشنگتن برای دستیابی به یک توافق آتشبس جامع و کاهش تنشها شد.
ماجرای سقوط بالگرد آپاچی و آغاز حملات هوایی سنتکام به جنوب ایران
آغاز این دور جدید از رویاروییها به حادثه سقوط یک فروند بالگرد پیشرفته تهاجمی ایاچ-۶۴ آپاچی (AH-64 Apache) نسخه گاردین متعلق به ارتش ایالات متحده بازمیگردد که در ساعات پایانی ۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۸ خرداد ۱۴۰۵) در نزدیکی سواحل عمان و تنگه هرمز رخ داد. گرچه در ابتدا دلایل سقوط در هالهای از ابهام قرار داشت، اما رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، مدعی شد که نیروهای مسلح ایران این بالگرد را سرنگون کردهاند و واشنگتن پاسخ مقتضی را خواهد داد. گزارشهای رسانهای نیز ادعا کردند که برخورد پهپاد انتحاری شاهد ساخته ایران عامل اصلی سقوط بوده است. دو خلبان این بالگرد پس از گذشت حدود دو ساعت، در یک عملیات نجات بیسابقه دریایی توسط شناور بدون سرنشین «سارونیک کورسیر» متعلق به ناوگروه ضربت ۵۹ (Task Force 59) نیروی دریایی آمریکا از آب بیرون کشیده شدند.
این حادثه با واکنش تند نظامی کاخ سفید روبرو شد. فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکایی در خاورمیانه معروف به سنتکام، به دستور رئیسجمهور ایالات متحده و پس از هماهنگی با وزیر دفاع، پیت هگست، و رئیس ستاد مشترک ارتش، ژنرال دن کین، حملات هوایی گستردهای را آغاز کرد. جنگندههای آمریکایی در نخستین ساعات بامداد ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۰ خرداد ۱۴۰۵) مواضع پدافند هوایی، رادارها و ایستگاههای کنترل زمینی ایران را در جزیره قشم، جاسک، بندرعباس و سیریک هدف قرار دادند. در جریان این حملات، دو مخزن راهبردی توزیع آب آشامیدنی با ظرفیتهای ۵۰۰ و ۲۰۰۰ مترمکعب در بخش بمانی شهرستان سیریک به طور کامل تخریب شد که به قطع آب شرب بیش از ۲۰ هزار تن از اهالی منطقه و شهر کوهستک در گرمای شدید تابستان انجامید.
پاسخ موشکی همهجانبه ایران و هدف قرار دادن پایگاههای منطقهای
پاسخ نظامی جمهوری اسلامی ایران به این تجاوزات با بهرهگیری از یگانهای موشکی و پهپادی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش به سرعت عملیاتی شد. بر اساس بیانیههای رسمی منتشر شده، نیروهای مسلح ایران در یک عملیات تلافیجویانه هماهنگ، ۲۱ هدف نظامی را در پایگاههای دریایی و هوایی ایالات متحده در سراسر منطقه زیر آتش گرفتند. در این عملیات، پایگاه هوایی علیالسالم در کویت و ناوگان پنجم دریایی آمریکا در بحرین هدف حملات گسترده پهپادی قرار گرفتند.
مهمترین بخش پاسخ ایران، هدف قرار دادن پایگاه هوایی الازرق در اردن بود که به عنوان آشیانه جنگندههای اف-۳۵ (F-35) ارتش آمریکا شناخته میشود. سپاه پاسداران با شلیک موشکهای دوربرد سوخت جامد «خیبرشکن» ۴ هدف حیاتی از جمله آشیانههای پروازی و مرکز فرماندهی و کنترل این پایگاه را منهدم کرد. اگرچه ارتش اردن مدعی شد که دستکم ۵ فروند از موشکها را رهگیری کرده است، اما گزارشهای رسانهای همچون روزنامه اسرائیلی معاریو تایید کردند که خسارات وارده به زیرساختهای نظامی ارتش آمریکا بسیار سنگین بوده است. همزمان، پدافند هوایی سپاه پاسداران موفق شد یک فروند پهپاد جاسوسی فوقپیشرفته امکیو-۹ ریپر (MQ-9 Reaper) ارتش آمریکا را که قصد مداخله در درگیریها را داشت، بر فراز شهرستان جم در استان بوشهر ساقط کند .
دیپلماسی تهاجمی تهران و آینده مبهم توافقات راهبردی
در حوزه دیپلماتیک نیز وزارت امور خارجه ایران با صدور بیانیهای شدیداللحن، اقدامات نظامی ایالات متحده را نقض صریح بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد و تمامیت ارضی کشور دانست. وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، با انتشار پیامی هشدارآمیز خطاب به نیروهای بیگانه اعلام کرد که خروج از منطقه تنها راه امنیت آنها خواهد بود و یادآور شد که تنگه هرمز در قلمرو آبهای سرزمینی ایران قرار دارد. وزارت خارجه همچنین مسئولیت کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس در خصوص ممانعت از بکارگیری خاکشان جهت حملات به ایران را متذکر شد .
این بحران بیسابقه، آتشبس شکنندهای را که از تاریخ ۸ آوریل ۲۰۲۶ (۲۰ فروردین ۱۴۰۵) برقرار شده بود، بهطور کامل به مرز نابودی کشانده است. پیش از این تبادل آتش، دونالد ترامپ و معاونش، جیدی ونس، مدعی بودند که مذاکرات دوطرفه برای نهایی کردن یک توافق راهبردی در مراحل نهایی قرار دارد. تنشهای جاری در تنگه هرمز به عنوان شاهراه عبور نزدیک به ۲۱ درصد نفت خام جهان، که از تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) با آغاز جنگ منطقهای شدت یافته بود، اکنون با اعمال محاصره دریایی از سوی آمریکا به نقطه انفجار رسیده است و مهار آن منوط به یک ابتکار عمل دیپلماتیک جدی و فوری خواهد بود.
