صنعت کشاورزی و صنایع تبدیلی ایران، بهویژه در بخش سبزی و صیفی، در سال ۱۴۰۵ با یکی از پیچیدهترین دورههای رکود خود دستوپنجه نرم میکند. در حالی که سایه سنگین درگیریهای منطقهای و تبعات پساجنگ بر بازارهای هدف سنگینی میکند، شواهد نشان میدهد که ریشه بحران تنها در عوامل خارجی نیست. این گزارش به بررسی ابعاد خسارات تولیدکنندگان، از دست رفتن بازارهای استراتژیک خلیج فارس و موانع داخلی پیش روی این صنعت میپردازد.
سقوط بازارهای صادراتی و بحران بیکاری در قطبهای تولید
گزارشهای میدانی و اظهارات مقامات صنفی نشاندهنده یک بنبست صادراتی است. رضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی ایران، در گفتگو با رسانه ”نود اقتصادی” پرده از واقعیت تلخی برداشته است. به گفته وی، پس از تنشهای اخیر و از دست رفتن بازار کشورهای حاشیه خلیج فارس، هنوز هیچ بازار جایگزینی برای سبزیجات و صیفیجات ایرانی پیدا نشده است.
نورانی تأکید میکند که این وضعیت منجر به انباشت محصول در دست تولیدکنندگان و موج گسترده بیکاری در قطبهای تولید، از جمله استان البرز شده است. وی دلیل اصلی این ناکامی را وابستگی سنتی به بازارهای منطقه و عدم آمادگی برای تنوعبخشی به مقاصد صادراتی میداند. در حال حاضر، روسیه تنها مقصد باقیمانده است که آن هم تنها ظرفیت جذب بخش محدودی از تولیدات ایران را دارد.
حذف بازرگانان ایرانی و چالشهای بینالمللی
بخش دیگری از خسارات، متوجه سرمایه انسانی و شبکه مویرگی تجار در منطقه است. رضا نورانی در گفتگو با ”گوناز تیوی” اشاره کرده است که شماری از بازرگانان و سرمایهگذاران ایرانی فعال در امارات متحده عربی و سایر کشورهای منطقه، پس از تحولات ناشی از جنگ، اقامت خود را از دست داده و با خسارات مالی هنگفتی روبهرو شدهاند.
علاوه بر این، نبود زیرساختهای حقوقی بینالمللی، ایران را در انزوا قرار داده است. رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی خاطرنشان میکند که به دلیل عضو نبودن ایران در سازمان تجارت جهانی (WTO) و اعمال تعرفههای سنگین، عملاً امکان حضور موثر در بازار اروپا وجود ندارد. این موضوع باعث شده است که ایران در رقابت با سایر تولیدکنندگان منطقه، قدرت مانور خود را از دست بدهد.
صنایع تبدیلی؛ زخمی که تنها از جنگ نیست
در حالی که نگاهها به سمت مرزها و بازارهای خارجی است، فعالان صنایع تبدیلی معتقدند بحران ریشههای عمیقتری در سیاستگذاریهای داخلی دارد. در میزگردی که توسط رسانه ”شهرآرا” در خراسان رضوی برگزار شد، کارشناسان تأکید کردند که ”زخم تولید فقط از جنگ نبود.”
حسین اسدی، رئیس هیئتمدیره انجمن صنایع تبدیلی خراسان رضوی، به این نکته اشاره میکند که اگرچه تنوع اقلیمی ایران یک ظرفیت بزرگ است، اما حدود ۱۲ واحد صنایع تبدیلی در این استان تنها در سال گذشته به دلیل ”کمبود نقدینگی” فعالیت خود را آغاز نکردهاند. وی هشدار میدهد که بدون تأمین سرمایه در گردش، واحدهای بیشتری از مدار تولید خارج خواهند شد.
حسین اسدی: حدود ۱۲ واحد صنایع تبدیلی در استان خراسان رضوی تنها در سال گذشته به دلیل کمبود نقدینگی فعالیت خود را آغاز نکردهاند
جواد هاتفی، بازرس انجمن صنایع تبدیلی استان، در این میزگرد به سیاستهای ضدصادراتی انتقاد کرد. وی معتقد است که بخش بزرگی از صنایع غذایی ایران بر پایه صادرات شکل گرفته و ممنوعیتهای ناگهانی صادرات توسط دولت به بهانه تنظیم بازار داخلی، ضربهای مهلکتر از خود جنگ به اعتبار تجاری ایران زده است. به گفته هاتفی، مشتری خارجی منتظر نوسانات سیاسی ایران نمیماند و رقبایی همچون چین بهسرعت جای خالی ایران را پر میکنند.
جواد هاتفی: ممنوعیتهای ناگهانی صادرات توسط دولت به بهانه تنظیم بازار داخلی، ضربهای مهلکتر از خود جنگ به اعتبار تجاری ایران زده است
شکاف عمیق میان نیاز تولید و حمایتهای دولتی
آمارها نشاندهنده یک عدم توازن فاحش در حمایتهای مالی است. مجید رضایی فریمانی، مدیر صنایع تبدیلی و غذایی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، فاش کرد که برآورد نیاز سرمایه در گردش برای واحدهای مرتبط با امنیت غذایی در این استان حدود ۱۹ هزار میلیارد تومان بوده، اما رقم تخصیص یافته تنها ۳۰ میلیارد تومان بوده است؛ رقمی که عملاً در برابر هزینههای تولید ناچیز محسوب میشود.
همچنین، سیدسهیب هاشمی، رئیس اداره بازرگانی خارجی اداره کل صمت استان، به کاهش صادرات صنایع تبدیلی اشاره کرده و معتقد است که بازارهای منطقه از جمله افغانستان، عراق و امارات به دلیل بیثباتیهای ناشی از جنگ و قوانین سختگیرانه ارزی تحت فشار هستند. او بر ضرورت استفاده از ”ثبت سفارش بدون انتقال ارز” و ”واردات در قبال صادرات” به عنوان راهکارهای موقت تأکید دارد.
چالش رفع تعهد ارزی و زیرساختهای بانکی
شاهین بابایی، نایبرئیس انجمن صنایع تبدیلی، به مشکلات عملیاتی در فضای پس از جنگ اشاره میکند. او میگوید هزینههای تولید (قوطی، پلاستیک و کارتن) ۲.۵ تا ۳ برابر شده است، اما سیاستهای انقباضی بانکها و دشواریهای رفع تعهد ارزی، رمق تولیدکنندگان را گرفته است. جواد هاتفی نیز به اختلاف قیمت ۳۰ هزار تومانی میان ارز نیمایی و بازار آزاد اشاره کرده و میگوید این فاصله قیمتی عملاً انگیزه صادرات را از بین برده است، چرا که صادرکننده مجبور است محصول خود را با ضرر به سیستم دولتی عرضه کند.
کیفیت و ایمنی؛ نگاهی به استانداردهای سلامت
در کنار چالشهای اقتصادی، مسئله کیفیت محصولات نیز از منظر علمی مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش مروری لیلا اصلانی از دانشگاه صنعتی اصفهان که در ”فصلنامه ایمنی زیستی” منتشر شده، نشان میدهد که اگرچه بخش عمدهای از سبزیجات تولیدی ایران از نظر میزان نیترات در محدوده مجاز قرار دارند، اما مدیریت ناصحیح کوددهی و عدم شناسنامهدار بودن محصولات کشاورزی همچنان یک دغدغه است. این مطالعه تأکید میکند که برای حفظ بازارها (بهویژه در صورت بازگشت به بازارهای جهانی)، ایران نیازمند پایش دقیقتر و شفافیت در زنجیره تولید از مزرعه تا سفره است.
چشمانداز
تحلیل وضعیت موجود نشان میدهد که صنعت سبزی و صیفی ایران در یک پیچ تاریخی قرار دارد. جنگ و تنشهای منطقهای به عنوان یک شوک خارجی، نقاط ضعف ساختاری اقتصاد کشاورزی ایران را نمایان کرده است. از دست رفتن بازارهای خلیج فارس، بیکاری تولیدکنندگان در البرز، و کمبود نقدینگی در قطبهای صنایع تبدیلی همچون خراسان رضوی، همگی معلول ترکیبی از ”دیپلماسی اقتصادی ضعیف” و ”تصمیمات ناگهانی داخلی” هستند.
برای برونرفت از این وضعیت، گزارشهای تحلیلی بر چند محور کلیدی تأکید دارند:
تنوعبخشی به بازارها: عبور از وابستگی به بازارهای سنتی منطقه و تلاش برای ورود به بازارهای اوراسیا و شرق دور.
اصلاح سیاستهای ارزی: کاهش فاصله نرخ ارز صادراتی و بازار آزاد برای بازگرداندن انگیزه به صادرکنندگان.
تأمین نقدینگی: تخصیص اعتبارات متناسب با تورم واقعبینانه تولید به واحدهای صنایع تبدیلی.
شناسنامهدار کردن محصولات: ارتقای استانداردهای سلامت برای رقابت در بازارهای سختگیر بینالمللی.
بدون یک استراتژی منسجم که همزمان به رفع موانع دیپلماتیک و اصلاح ساختارهای مالی داخلی بپردازد، بخش سبزیجات و صنایع تبدیلی ایران همچنان در برابر نوسانات ناشی از بحرانهای منطقهای آسیبپذیر باقی خواهد ماند.
