دراماتیکترین چرخش دیپلماتیک در دهههای اخیر، در ساعاتی رقم خورد که جهان خود را برای یک رویارویی نظامی گسترده میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران آماده کرده بود. شامگاه پنجشنبه، در حالی که گزارشهای میدانی از توقف عقربههای ساعت بر روی ساعت صفر جنگ حکایت داشت، فرمان ایست ناگهانی از سوی کاخ سفید، معادلات را تغییر داد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با اعلام لغو حملات برنامهریزیشده، مدعی عبور از ماشه نظامی به قلم دیپلماسی شد؛ تحولی که اگرچه خطر انفجار فوری را خنثی کرد، اما به دلیل تضاد شدید در روایتهای تهران، واشینگتن و تلآویو، با ابهاماتی بنیادین روبروست.
روایت ترامپ: توافقی فراتر از مرزها
نقطه آغاز این تحول، پیامهای پیاپی دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی ”تروث سوشیال” بود. رئیسجمهور آمریکا در این پیامها صراحتاً اعلام کرد که حملات و بمبارانهای شدیدی که برای شامگاه پنجشنبه برنامهریزی شده بود، به دلیل ”پیشرفت مذاکرات با بالاترین سطح رهبری جمهوری اسلامی” لغو شده است. ترامپ در این پست مدعی شد که نه تنها کلیات، بلکه جزئیات این توافق به تأیید تمامی طرفهای درگیر رسیده است.
او در لیستی بلندبالا مدعی شد که ایالات متحده، اسرائیل، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، ترکیه، پاکستان، بحرین، کویت، اردن و مصر این توافق را تایید کردهاند. ترامپ همچنین در گفتگو با خبرنگاران در کاخ سفید، از این تحول با عنوان ”یک توافق بزرگ برای پایان دادن به جنگ خاورمیانه” یاد کرد و خبر داد که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، برای مراسم امضای این توافق طی آخر هفته راهی اروپا خواهد شد. وی همچنین وعده داد که با نهایی شدن اسناد، ”تنگه هرمز به شکل رسمی باز خواهد شد”، هرچند تاکید کرد که محاصره دریایی ایران تا لحظه امضای نهایی پابرجا میماند.
پارادوکس رسانهای در تهران: از تکذیب تا بررسی مجد
در سوی مقابل، واکنشها در داخل ایران با نوعی احتیاط و تضاد در اطلاعرسانی همراه بود. خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران، به فاصله کوتاهی پس از پیام ترامپ، به نقل از یک منبع آگاه نزدیک به تیم مذاکرهکننده، مدعی شد که ”هیچ متنی برای یادداشت تفاهم اولیه با آمریکا تایید نشده است”. این خبرگزاری در گزارشی، ادعاهای ترامپ را ”خلاف واقع و متناقض” توصیف کرد.
با این حال، روند اطلاعرسانی در فارس با تغییرات معناداری همراه بود. این رسانه در گزارشی دیگر، از ورود میانجیگران قطری به تهران و ”عقبنشینی آمریکا” از بندهای پیشنهادی خود خبر داد و ابتدا نوشت: ”با توجه به اینکه آمریکا متن پیشنهادی ایران را پذیرفته، احتمال تایید این متن در مراجع اصلی نظام بالا است.” اما دقایقی بعد، این خبرگزاری در یک چرخش آشکار، جمله مذکور را تغییر داد و تنها از ”احتمال بررسی مجدد متن” سخن گفت. همزمان، خبرگزاری تسنیم نیز با استناد به منابع خود، گزارشهای رسانهای درباره رسیدن به متن نهایی را ”خبرسازی” توصیف کرد و صحت آن را زیر سوال برد.
شکاف در جبهه متحدان؛ غافلگیری تلآویو
یکی از جدیترین ابهامات این توافق بزرگ، وضعیت متحدان منطقهای واشینگتن است. در حالی که ترامپ مدعی تایید توافق توسط اسرائیل شده بود، شبکه سیانان به نقل از یک منبع اسرائیلی گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از پست ترامپ در تروث سوشیال به شدت غافلگیر شده است. طبق گزارش سیانان، نتانیاهو در حالی که در میانه یک نشست امنیتی حساس درباره ایران بود، با این خبر مواجه شد و تلآویو اعلام کرد که از وجود هرگونه توافق قریبالوقوع یا تایید آن کاملاً بیاطلاع بوده است. این تناقض میان ادعای کاخ سفید و واکنش تلآویو، نشاندهنده یک گسست اطلاعاتی یا یک فشار دیپلماتیک از سوی ترامپ بر متحدانش برای پذیرش عمل انجام شده است.
ریشه اقتصادی توافق؛ فضای تنفس در برابر داراییهای مسدود شده
گزارش اختصاصی خبرگزاری رویترز، لایههای واقعیتر این تنشزدایی ناگهانی را فاش کرد. رویترز با استناد به اظهارات سه منبع ایرانی و یک مقام اروپایی که نامشان فاش نشده، گزارش داد که با وجود درگیریهای نظامی اخیر، تلاشها برای دستیابی به یک توافق اولیه شدت گرفته است. بر اساس این گزارش، محور اصلی چانهزنیها، سازوکار آزادسازی دهها میلیارد دلار درآمد نفتی ایران است که در بانکهای خارجی مسدود شده است.
منابع ایرانی به رویترز گفتهاند که جمهوری اسلامی به دنبال آزادسازی ۶ تا ۱۲ میلیارد دلار از این داراییهاست، در حالی که واشینگتن تنها با آزادسازی مرحلهای و مشروط برای کالاهای بشردوستانه موافق است. تحلیل رویترز بر این پایه استوار است که تهران در این مرحله، نه به دنبال یک توافق جامع، بلکه به دنبال یک ”چارچوب توافق” است که از طریق آن بتواند با آزادسازی بخشی از پولها و پایان جنگ، حداقل فضا و فرصت تنفس را برای اقتصاد خود ایجاد کند.
دیپلماسی در وضعیت تعلیق
تحلیل دادههای موجود نشان میدهد که جهان شاهد یک قمار بزرگ دیپلماتیک در دقیقه نود است. تضاد میان ادعاهای ترامپ مبنی بر نهایی شدن همه جزئیات و تکذیبهای مکرر رسانههای حکومتی در ایران نشاندهنده آن است که احتمالاً متنی میانجیگرانه وجود دارد که هنوز بر سر نحوه اعلام و اجرای آن توافق قطعی حاصل نشده است.
ادعای ترامپ مبنی بر سفر جیدی ونس به اروپا، نشاندهنده جدیت واشینگتن در نهایی کردن این مسیر است، اما غافلگیری نتانیاهو و احتیاط تهران نشان میدهد که مسیر ”ساعت صفر ماشه” تا ”ساعت امضا”، همچنان مینگذاری شده است. آیا این یک توافق تاریخی برای پایان جنگ است یا یک آتشبس تاکتیکی برای عبور از یک بحران آنی؟ پاسخ این پرسش در روزهای آینده و با روشن شدن وضعیت داراییهای مسدود شده و سرنوشت محاصره دریایی مشخص خواهد شد. فعلاً، تنها واقعیت ملموس این است: بمبافکنها به پایگاهها بازگشتهاند و جای خود را به مذاکرهکنندگان دادهاند.
