در حالی که بوقهای تبلیغاتی در واشنگتن و گمانهزنیهای شتابزده میانجیگران در اسلامآباد از امضای قریبالوقوع سندی میان ایران و ایالات متحده طی ساعات پیشرو خبر میدهند، دستگاه دیپلماسی ایران با اتخاذ موضعی محتاطانه بر تفاوتهای بنیادین حقوقی میان یک «یادداشت تفاهم» با «توافقنامه نهایی» پافشاری کرده است. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران با تأکید بر بدبینی تاریخی تهران نسبت به رفتارهای واشنگتن، یادآور شده است که هرگونه سند احتمالی در این مرحله، صرفاً چارچوبی راهبردی برای آغاز گفتوگوهای بعدی پیرامون پایان دادن به تنشها خواهد بود و به هیچ عنوان جنبه نهایی و عملیاتی ندارد.
تفاهمنامه یا توافقنامه؟ مرزبندی ظریف حقوقی و دیپلماسی
بسیاری از رسانهها و ناظران بینالمللی در پوشش اخبار اخیر، به اشتباه از واژه «توافقنامه» برای توصیف سند در دست بررسی میان تهران و واشنگتن استفاده کردهاند؛ موضوعی که نیازمند تبیین دقیق حقوقی است. از منظر حقوق بینالملل، تفاوت فاحشی میان یادداشت تفاهم و توافقنامه رسمی وجود دارد. یادداشت تفاهم سندی اصالتاً غیرالزامآور است که خطوط کلی، اصول مشترک و نقشه راهی برای هدایت گفتوگوهای آتی ترسیم میکند. این سند بیشتر نشاندهنده حسن نیت سیاسی طرفین برای ورود به جزئیات است و برای کشورها تعهد حقوقی سختی ایجاد نمیکند.
در مقابل، توافقنامه یا پیماننامه سندی است با بار حقوقی کاملاً الزامآور که حقوق و تعهدات مشخصی را برای امضاکنندگان ایجاد میکند و عموماً برای اجرایی شدن نیازمند طی کردن مراحل پیچیده قانونی و تصویب در مجالس قانونگذاری کشورها است. تأکید تهران بر عنوان «تفاهمنامه اسلامآباد» به جای توافق صلح، نشاندهنده تمایل دیپلماتیک ایران برای حفظ انعطاف و عدم پذیرش تعهدات قطعی پیش از روشن شدن رفتار عملی طرف مقابل است.
شتاب واشنگتن و اسلامآباد در بستر هیاهوی دیجیتال
در ساعات گذشته، تکاپوی شدیدی در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی پیرامون این سند شکل گرفته است. بر اساس گزارش وبسایت رسمی شبکه خبری الجزیره، نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف، در پیامی در شبکه اجتماعی اکس مدعی شد که دو طرف بیش از هر زمان دیگری به یک توافق صلح نزدیک شدهاند و اسلامآباد در حال آمادهسازی مقدمات برای امضای الکترونیکی و دیجیتال این سند ظرف ۲۴ ساعت آینده است.
همزمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، با بازنشر این پیام در شبکه اجتماعی خود یعنی «تروث سوشیال» در روز شنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ (۱۳ ژوئن ۲۰۲۶)، ادعا کرد که این توافق در روز یکشنبه ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ (۱۴ ژوئن ۲۰۲۶) به امضا خواهد رسید. ترامپ در پیام خود مدعی شد این تفاهم دیواری محکم در برابر دستیابی به سلاح هستهای ایجاد میکند و بلافاصله پس از امضای آن، تنگه هرمز به روی همگان بازگشایی خواهد شد؛ ادعاهایی که با چاشنی تهدیدهای نظامی و اشاره به بمبافکنهای بی-۲ همراه بود تا از موضع قدرت مخابره شود.
موضع قاطع تهران؛ حرکت با احتیاط و بدبینی مبتنی بر تجربه
برخلاف جریان رسانهای ایجادشده توسط واشنگتن و اسلامآباد، مواضع رسمی ایران نشاندهنده رویکردی کاملاً متفاوت و دوراندیشانه است. به گزارش خبرگزاری رسمی ایرنا، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در جریان سفر به استان همدان و در نشست هماندیشی با اصحاب رسانه، آب سردی بر آتش شایعات ریخت. بقایی تصریح کرد که یادداشت تفاهم مورد انتظار روز یکشنبه امضا نخواهد شد و نباید تحت تأثیر فضاسازیهای شتابزده قرار گرفت. سخنگوی وزارت امور خارجه با اعلام اینکه برنامهای برای سفر هیئت ایرانی به ژنو یا اسلامآباد طی یکی دو روز آینده وجود ندارد، تأکید کرد برای تعیین زمان دقیق امضا باید منتظر ماند، هرچند احتمال وقوع آن در روزهای آتی منتفی نیست.
بقایی همچنین در تشریح محتوای سند پیشرو اعلام کرد تفاهمنامه اسلامآباد که روندی حدوداً دو ماهه را از زمان اعلام آتشبس در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ (۸ آوریل ۲۰۲۶) طی کرده، طرحی چارچوبی مشتمل بر ۱۴ بند است که تمرکز اصلی آن صرفاً بر خاتمه جنگ در تمامی جبههها از جمله لبنان، پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران قرار دارد.
به گفته او، بر اساس تصمیم اتخاذ شده و تجربیات گذشته، در این مرحله تفصیلی به موضوعات هستهای پرداخته نخواهد شد و گفتوگو درباره مسائل هستهای به یک بازه زمانی ۶۰ روزه در مراحل بعدی موکول شده است.
حق حاکمیت بر تنگه راهبردی هرمز و رد زیادهخواهیها
بخش دیگری از سخنان سخنگوی وزارت امور خارجه در همدان به مسئله امنیت در آبهای جنوبی اختصاص داشت. بقایی با رد ادعاها و دخالتهای آمریکا در خصوص تنگه هرمز تأکید کرد که مدیریت و تردد ایمن در این تنگه راهبردی بر اساس حقوق بینالملل عرفی منحصراً در حاکمیت ایران و کشور همسایه، عمان، قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری ایستگاه خبری ایسنا، سخنگوی دستگاه دیپلماسی تصریح کرد که سوءاستفادههای پیشین آمریکا و رژیم صهیونیستی از این آبراه برای تهدید امنیت ملی ایران، تهران را مجاز ساخته تا تدابیر نظارتی و مدیریتی ویژهای اتخاذ کند و هرگونه هزینهای برای ارائه خدمات امنیتی در این منطقه طبق قوانین وصول خواهد شد. او یادآور شد که جمهوری اسلامی ایران منافع ملی خود را به خواست یا تهدیدهای آمریکا گره نخواهد زد.
در نهایت، تحلیل روند جاری نشان میدهد که هرگونه تفاهم با ایالات متحده نه به عنوان یک نقطه پایانی، بلکه صرفاً به عنوان بستری ابتدایی برای راستیآزمایی رفتار واشنگتن تلقی میشود. به باور تحلیلگران امور بینالملل، تا زمانی که تضمینهای عینی، ملموس و عملی برای رفع تحریمها و توقف مداخلات نظامی ارائه نشود، یادداشتهای تفاهم غیرالزامآور بر روی کاغذ، فاصله بسیار زیادی با یک صلح پایدار و حقیقی خواهند داشت.
