با وجود آنکه عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، و آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، در ژوئیه/تیر گذشته توافق کرده بودند که از طریق مجموعهای از مذاکرات، ظرف ۴ ماه تدوین توافقی درباره آبگیری و بهرهبرداری از «سد النهضه» نهایی شود، اما نشست سهجانبه وزارتی درباره بحران سد که در روزهای ۲۳ و ۲۴ سپتامبر/شهریور جاری در پایتخت اتیوپی، آدیسآبابا، برگزار شد، هیچ پیشرفتی به همراه نداشت؛ موضوعی که اگر بعداً به فرمولی توافقی منتهی نشود، از پیامدها و نتایج منفی خبر میدهد و قاهره را با چالشهای فراوانی روبهرو میکند.
دور دوم مذاکرات «سد النهضه» که در چارچوب تکمیل دورهای گفتوگو و پس از آغاز مذاکرات در اوت/مرداد گذشته در قاهره برگزار شد، در غیاب طرفهای بینالمللی و در سایه هشدارهای مصر درباره ادامه اقدامات یکجانبه اتیوپیِ مغایر با حقوق بینالملل، از جمله ادامه ساختوساز و آبگیری سد بدون توافق میان سه کشور، برگزار شد؛ امری که بر روند کنونی مذاکرات سایهای منفی میافکند و آن را تهدید به فروپاشی میکند.
از اینجا پرسشها درباره دلایل بنبست مذاکرات «سد النهضه» میان مصر، اتیوپی و سودان، و نیز گزینههای پیش روی قاهره در قبال این بحران برجسته میشود؛ بهویژه پس از آنکه سامح شکری، وزیر خارجه مصر، اتیوپی را به ادامه آبگیری یکجانبه سد متهم کرد و از کمبود آبی مصر، معادل ۵۰ درصد نیازهای این کشور، سخن گفت.
شکست مذاکرات «سد النهضه»
شامگاه دیروز یکشنبه، نشست سهجانبه وزارتی درباره «سد النهضه» در آدیسآبابا، که در روزهای شنبه و یکشنبه با مشارکت هیأتهای مذاکرهکننده مصر، سودان و اتیوپی و با هدف دستیابی به توافقی درباره این بحرانِ تشدیدشده برگزار شده بود، پایان یافت، اما هیچ پیشرفت قابلذکری حاصل نشد.
در پی آن، سخنگوی وزارت منابع آب و آبیاری مصر گفت دور مذاکرهای اخیر به هیچ پیشرفت قابلذکری منجر نشد، زیرا نشان داد اتیوپی از شماری از توافقهایی که پیشتر در چارچوب روند مذاکرات میان سه کشور حاصل شده بود، عقبنشینی کرده و همچنان با هرگونه راهحل میانه مخالفت میکند.
او همچنین در بیانیهای مطبوعاتی که چند ساعت پیش منتشر شد، افزود آدیسآبابا از ترتیبات فنیِ مورد توافق در سطح بینالمللی که میتواند منافع اتیوپی را در ارتباط با «سد النهضه» تأمین کند، بدون آنکه به حقوق و منافع دو کشور پاییندست تعدی شود، عقبنشینی میکند. وی اشاره کرد که هیأت مذاکرهکننده مصر بر پایه چارچوبهایی روشن، با جدیت به مذاکره ادامه میدهد؛ چارچوبهایی که هدف آن رسیدن به توافقی حقوقی و الزامآور درباره قواعد آبگیری و بهرهبرداری از سد است، بهگونهای که منافع ملی مصر را حفظ کند، از امنیت آبی و مصارف آبی آن حفاظت کند و در عین حال منافع هر سه کشور، از جمله منافع اعلامشده اتیوپی، را محقق سازد.
سخنگوی مصری خاطرنشان کرد که اکنون ضروری است اراده سیاسی و جدیت لازم برای دستیابی، بدون تأخیر، به توافقی حقوقی و الزامآور درباره قواعد آبگیری و بهرهبرداری از «سد النهضه» در چارچوب زمانی مورد توافق سه کشور، بر اساس دیدار رهبران مصر و اتیوپی در ۱۳ ژوئیه/تیر گذشته، وجود داشته باشد. او تأکید کرد که راهحلهای فنی و حقوقی بسیاری برای رسیدن به توافق مطلوب وجود دارد.
دلایل شکست مذاکرات
وزیر خارجه مصر، طبق بیانیه رسمی صادرشده از سوی وزارت منابع آب و آبیاری مصر در روز شنبه گذشته، میگوید اتیوپی در غیاب توافق لازم به روند آبگیری «سد النهضه» ادامه میدهد؛ امری که نقض توافق اعلام اصولِ امضاشده در سال ۲۰۱۵ به شمار میرود. در مقابل، سفیر سلشی بکیلی، رئیس مذاکرهکنندگان اتیوپی در گفتوگوهای مربوط به سد، میگوید ساخت و آبگیری سد با اعلام اصول میان اتیوپی، مصر و سودان سازگار است.
دکتر ایمن سلامه، عضو شورای امور خارجی مصر، بر این باور است که موضع آبی و مذاکرهای مصر اکنون، پس از چهارمین مرحله آبگیری بزرگترین سد قاره آفریقا یعنی «سد النهضه»، دشوار شده است.
همچنین اتیوپی بهطور کامل با انعقاد یک توافق فنی که ده اصل کلی مندرج در توافق اصولِ «سد النهضه» را، که در مارس/اسفند ۲۰۱۵ در خارطوم امضا شد، بهصورت اجرایی و تفصیلی تبیین کند، مخالفت میکند؛ زیرا این توافق، به گفته عضو شورای امور خارجی مصر در گفتوگو با وبسایت «الحل نت»، توافقی تفصیلی، تفسیری و الزامآور برای اتیوپی، مصر و سودان خواهد بود.
عضو شورای امور خارجی مصر اشاره کرد که هیچ بستر حقوقی یا فنی مشترکی برای توافق میان اتیوپی، کشور سرچشمه رود نیل آبی، و مصر، کشور پاییندست، وجود ندارد.
دکتر ایمن سلامه، عضو شورای امور خارجی مصر، به وبسایت «الحل نت»
بنابراین، توافق بر سر مسائل دشواری مانند بحران سد، امری بسیار سخت است، زیرا این مسائل از زمان آغاز ساخت «سد النهضه» توسط اتیوپی در سال ۲۰۱۱، به گفته سلامه، همواره اختلافی و جنجالبرانگیز بودهاند.
در نشستهای اخیر، چه در مصر و چه در آدیسآبابا، هیچ حضوری از سوی طرفهای بینالمللی مانند «اتحادیه اروپا، کارشناسان بانک جهانی یا کارشناسان اتحادیه آفریقا» وجود نداشت، با آنکه آنان در سالهای گذشته بهعنوان ناظر حضور مییافتند؛ زیرا اتیوپی برای آنان شرط گذاشته بود که جز در صورت درخواست، سخن نگویند و بدینترتیب به تماشاگرانی بدون اظهارنظر تبدیل شدند. از همین رو، در آوریل/فروردین ۲۰۲۱ و در نشست وزیران آبیاری و خارجه در کینشاسا، مصر و سودان بر سر میانجیگری برخی طرفهای بینالمللی توافق کردند تا این طرفها نقشی مؤثر در مذاکرات داشته باشند، اما اتیوپی اصل میانجیگری را بهطور کامل رد کرد و مذاکرات از آن تاریخ متوقف شد؛ این را دکتر عباس شراقی، استاد زمینشناسی و منابع آب دانشگاه قاهره، به «الحل نت» گفته است.
در نتیجه، مانع اصلی دستیابی به توافقی که حقوق آبی سه کشور را حفظ کند، اتیوپی است؛ کشوری که تا این لحظه هیچگونه جدیت یا انعطافی در مذاکرات «سد النهضه» نشان نداده است.
مصر پیشتر نیز اعلام کرده بود که دور گذشته مذاکرات در قاهره شاهد تغییرات ملموسی در مواضع طرف اتیوپیایی نبوده است و تأکید کرده بود که به تلاشهای فشرده خود برای دستیابی، در نزدیکترین فرصت، به توافقی حقوقی و الزامآور درباره قواعد آبگیری و بهرهبرداری از سد ادامه خواهد داد؛ توافقی که منافع و اصول ثابت مصر در حفظ امنیت آبیاش را در نظر بگیرد.
از سال ۲۰۱۱ این سه کشور برای رسیدن به توافقی درباره آبگیری و بهرهبرداری از «سد النهضه» مذاکره میکنند، اما دورهای طولانی مذاکره میان مصر، اتیوپی و سودان تاکنون به هیچ توافق قابلذکری نینجامیده است.
گزینههای مصر
شنبه گذشته، وزیر خارجه مصر گفت که مصر از کمبود شدید آب رنج میبرد؛ کمبودی که بیش از ۵۰ درصد نیازهای آبی این کشور را شامل میشود و آن را ناگزیر میکند آب محدود موجود را چندین بار بازاستفاده کند. او در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد فاش کرد که کمیابی منابع آبی و کسری سهم سرانه آب در مصر، به واردات آب مجازی در قالب واردات مواد غذایی به ارزش سالانه ۱۵ میلیارد دلار انجامیده است؛ بنا بر آنچه وبسایت «ذات مصر» آورده است.
از سوی دیگر، مصر از تأثیر سدی که آدیسآبابا بر روی نیل آبی میسازد بیم دارد، زیرا ۹۷ درصد نیازهای آبی خود را از رود نیل تأمین میکند. اتیوپی در فوریه/بهمن ۲۰۲۲ بهطور رسمی تولید برق از سد را آغاز کرد. هدف تولید برق آن نیز از ۶۵۰۰ به ۵۰۰۰ مگاوات تعدیل شد؛ یعنی دو برابر تولید فعلی اتیوپی، و انتظار میرود در سال ۲۰۲۴ به ظرفیت کامل تولیدی خود برسد.
آبی احمد در سخنرانی پیشین خود در برابر اعضای «پارلمان اتیوپی» مدعی شد که «خواسته اتیوپی فقط توسعه است و این کشور برای اطمینان از عبور مقدار کافی آب به سودان و مصر، به شکلی که به اتیوپی آسیب نزند، تلاش میکند و در پی برآوردن نیازهای آنهاست».
اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اظهارات مقامهای اتیوپیایی تفاوتی با اظهارات پیشین ندارد و هدف آن آرامسازی، فریب، وقتکشی و تحمیل سیاست امر واقع است؛ آن هم در میانه جنگ ادامهدار در سودان.
در چارچوب گزینههای پیش روی مصر در قبال بحران «سد النهضه»، ایمن سلامه، دانشگاهی مصری، معتقد است که مصر از خروج از توافق اعلام اصولِ امضاشده میان سه کشور در سال ۲۰۱۵ هیچ ثمری نخواهد برد. در عین حال، سلامه اشاره کرد که هیچ گزینهای جز آنچه ماده دهمِ خودِ اعلام اصول توافق «سد النهضه» بر آن تصریح کرده، پیش روی مصر وجود ندارد.
به گفته سلامه، از جمله سازوکارهای پیشبینیشده برای رسیدن به توافق درباره منابع آبی نیل آبی، مذاکرات، مشورتها و میانجیگریهاست، اما همه آنها تاکنون شکست خوردهاند؛ بهویژه در سایه غیبت طرفهای بینالمللی مؤثر مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا در مذاکرات اخیر میان مصر، اتیوپی و سودان. در این میان و با نبود توجه بینالمللی به این پرونده، معلوم نیست اوضاع در این زمینه به کجا خواهد انجامید.
اما گزینه طرح پرونده از سوی قاهره در شورای امنیت سازمان ملل ممکن است سودمند باشد و طرفها را برای تمکین به قواعد حقوق بینالملل و حقوق مشروع سه کشور در منابع آبی تحت فشار قرار دهد؛ یعنی حل این پرونده در گرو فعالسازی میانجیگری بینالمللی، در رأس آن ایالات متحده آمریکا، برای تضمین سهم سودان و حقوق تاریخی مصر در آبهای نیل است؛ همچنین این مسئله به تحولات منطقهای و چارچوبهای منازعهای گره خورده که پیامدهای آن در سطوح داخلی، منطقهای و بینالمللی انباشته شده است.
همچنین عباس شراقی، استاد زمینشناسی و منابع آب، در گفتوگو با «الحل نت» اشاره کرد که وقوع فاجعه فروریختن سدهای شهر درنه لیبی و دوچندان شدن نگرانیهای بینالمللی از تکرار چنین فجایعی، میتواند در بازگشت به شورای امنیت مفید باشد؛ نه از این حیث که «سد النهضه» یک مسئله آبی است، بلکه از آن جهت که خطری وجودی برای میلیونها نفر از ساکنان سودان و مصر به شمار میرود.
عباس شراقی خاطرنشان کرد که سد اتیوپی در منطقهای با فعالیت لرزهای قرار دارد و حجم آبی که در آن ذخیره میشود به ۳ هزار برابر آب ذخیرهشده پشت دو سد درنه میرسد؛ افزون بر این، مطالعات علمی بسیاری وجود دارد که نشان میدهد این سد با قواعد مهندسی سازه مغایرت دارد و همین امر آن را به خطری بدل میکند که مستلزم مداخله بینالمللی است.
دکتر عباس شراقی، استاد زمینشناسی و منابع آب دانشگاه قاهره، به وبسایت «الحل نت»
بهروشنی پیداست که ورود اتیوپی به روندهای مذاکره، همزمان با اعلام این کشور در همین ماه مبنی بر پایان چهارمین مرحله آبگیری سد، نشاندهنده میزان عدم جدیت آن در رسیدن به یک فرمول توافقی واقعی با دو طرف مصری و سودانی است؛ زیرا میکوشد طفره برود و سیاست خرید زمان را در پیش گیرد تا به اهداف خود در زمینه منابع آبی دست یابد. ازاینرو بعید است در دورههای آینده گفتوگوهای جدیای در کار باشد، مگر آنکه جامعه بینالمللی به بحران لاینحل «سد النهضه» توجهی جدی نشان دهد.
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
- رژه مسلحانه امروز در تهران؛ پادگانسازی فضای عمومی و ابعاد میلیتاریزهکردن جامعه
- درگیری مسلحانه در زاهدان؛ تشدید چرخه ناامنی و چالشهای رویکرد امنیتی در سیستان و بلوچستان
- روادید مشروط آمریکا برای هیئت ایرانی جهت شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل
