وزارت خزانهداری ایالات متحده در پی حملات پهپادی و موشکی به سه نفتکش در تنگه هرمز، مجوز موقت فروش نفت ایران را لغو و با صدور معافیت محدود دهروزه برای تسویهحساب معاملات پیشین، بحران جدیدی در بازارهای جهانی انرژی رقم زد.
تنشهای منطقهای و بینالمللی در منطقه خلیج فارس با تصمیم ناگهانی ایالات متحده برای بازگرداندن فشار حداکثری بر شاهرگهای اقتصادی ایران، وارد مرحله تازهای از تقابل نظامی و دیپلماتیک شده است. این تحول مخاطرهآمیز که در پی وقوع چندین سانحه امنیتی پیاپی در یکی از حیاتیترین آبراههای جهان رخ داده، امیدهای نوپدید برای حلوفصل مسالمتآمیز بحران را به حاشیه رانده و بازارهای جهانی انرژی را با موجی از نااطمینانی روبهرو کرده است.
ابطال ناگهانی معافیتها و مهلت فشرده برای تسویهحساب
روابط عمومی دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا که به عنوان نهاد ناظر بر تحریمها شناخته میشود، با انتشار بیانیهای رسمی اعلام کرد که مجوز عمومی موسوم به «مجوز عمومی ایکس» را که حدود سه هفته پیش صادر شده بود، بهطور کامل لغو کرده و سند حقوقی دیگری را با عنوان «مجوز عمومی ایکس۱» جایگزین آن کرده است. بر پایه این سند که در تاریخ هفتم ژوئیه سال ۲۰۲۶ میلادی (شانزدهم تیر سال ۱۴۰۵ هجری شمسی) ابلاغ شد، هرگونه معامله جدید مالی، تجاری و ترابری برای خرید یا بارگیری محمولههای نفت خام، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی با منشأ ایران مطلقاً ممنوع اعلام شده است.
راستیآزماییهای دقیق تقویمی و تحلیلهای حقوقی منتشرشده در پایگاههای تخصصی پایش تحریمها نشان میدهد که زمانبندیهای درجشده در این سند خزانهداری کاملاً دقیق و منطبق بر تقویم رسمی است. بر این اساس، شرکتهای تجاری و نهادهای بینالمللی تنها تا ساعت ۱۲:۰۱ بامداد هفدهم ژوئیه سال ۲۰۲۶ میلادی (بیست و ششم تیر سال ۱۴۰۵ هجری شمسی) فرصت دارند تا تراکنشهای پیشتر مجازشده در دوره معافیت را بهطور کامل تسویه کرده و به فعالیتهای خود پایان دهند. علاوه بر این، خزانهداری آمریکا در اقدامی کمسابقه مقرر کرده است که در جریان این دوره کوتاه دهروزه تسویه، هرگونه پرداخت مالی به اشخاص و نهادهای مسدودشده ایرانی باید مستقیماً به حسابهای بهرهور مسدودشده در داخل ایالات متحده واریز شود؛ بند بسیار سختی که به باور تحلیلگران ارشد حقوق بینالملل، ریسکهای اداری، بوروکراتیک و مالی معاملهگران غیرآمریکایی را بهشدت افزایش داده و عملاً هرگونه فعالیت تجاری را در این بازه زمانی ناممکن میسازد.
وقوع سوانح زنجیرهای در خلیج فارس و بالا گرفتن هشدارهای امنیتی
دلیل اصلی خروج شتابزده واشنگتن از توافقهای پیشین، وقوع حوادث امنیتی پیدرپی برای شناورهای تجاری در روزهای اخیر در تنگه هرمز توصیف شده است. بر اساس گزارشهای ارسالی از سوی آژانس خبری رویترز، حمله به سه فروند نفتکش در این آبراه راهبردی، زنگ خطر را برای زنجیره تأمین انرژی جهانی به صدا در آورد. در خطرناکترین سانحه، یک کشتی حامل گاز طبیعی مایع قطری به نام «الرقیات» در اثر اصابت پهپاد ناشناس در بخش موتورخانه دچار حریق گسترده شد و تا مرز انفجار پیش رفت. همزمان با این رخداد، گزارشهای دریافتی از آسیب دیدن ابرنفتکش عربستانی به نام «ودیان» در نزدیکی آبهای ساحلی عمان حکایت داشت.
در همین رابطه، پایگاه خبری اکسیوس به نقل از یک مقام بلندپایه دولتی در واشنگتن که نخواست نامش فاش شود، مدعی شد که ارزیابیهای دقیق اطلاعاتی نشان میدهد نیروهای وابسته به سپاه پاسداران با استفاده از پرواز پهپادهای تهاجمی و شلیک موشک، این شناورهای غیرنظامی را هدف قرار دادهاند. این مقام آمریکایی با توصیف این اقدامات به عنوان رفتاری کاملاً غیرقابلقبول، هشدار داد که آسیب زدن به کشتیرانی آزاد با واکنشهای تنبیهی سختی روبهرو خواهد شد.
بحران دیپلماتیک منطقهای و واکنش تند پایتختهای عربی
تبعات این رویدادهای نظامی بهسرعت پهنه دیپلماسی منطقه را نیز درنوردید. خبرگزاری فرانسه در گزارشی اعلام کرد که وزارت امور خارجه قطر در واکنش به هدف قرار گرفتن نفتکش الرقیات، محسن محمد قانعی، کاردار سفارت جمهوری اسلامی ایران در دوحه را احضار کرده و یادداشت اعتراض شدیداللحنی را تسلیم وی کرده است. ماجد الانصاری، سخنگوی دستگاه دیپلماسی قطر، طی بیانیهای رسمی تأکید کرد که حمله به خطوط کشتیرانی تجاری نقض صریح هنجارهای بینالمللی بوده و امنیت کل منطقه را به مخاطره میاندازد.
دولتهای ریاض و ابوظبی نیز با اتخاذ موضعی همسو، خواستار برخورد جدی با عاملان این سوانح شدند. بر پایه اخبار منتشرشده در روزنامه عربتایمز، دولت امارات متحده عربی اقدامات اخیر را به عنوان نقض آشکار قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل متحد محکوم کرد و یادآور شد که تنگه هرمز هرگز نباید به عنوان ابزاری برای فشارهای سیاسی و اقتصادی مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
موضع سختی تهران و بازگشت به نقطه صفر مذاکرات
مقامات رسمی در تهران با رد هرگونه دخالت در این حوادث، اتهامهای وارده را سناریوسازی کشورهای غربی دانستند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی، مواضع قطر و دیگر کشورهای همسایه را تعجبآور خواند و اظهار داشت که کشتیهایی که بدون هماهنگی با مراجع ناوبری ایران حرکت کرده یا سیستمهای شناسایی خودکار خود را خاموش میکنند، خود مسئول بروز سوانح دریایی هستند.
از سوی دیگر، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با لحنی هشدارآمیز تصریح کرد که در صورت تداوم تهدیدها و تشنجآفرینیهای واشنگتن، تهران هرگز به میز مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی باز نخواهد گشت. این بنبست کامل دیپلماتیک در شرایطی رقم میخورد که پیش از این در تاریخ بیست و سوم ژوئن سال ۲۰۲۶ میلادی (دوم تیر سال ۱۴۰۵ هجری شمسی)، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه و رئیس هیئت مذاکرهکننده فنی ایران، در گفتگو با خبرگزاری ایرنا از صدور مجوز عام فروش نفت و همچنین تفاهم بر سر آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران خبر داده بود؛ توافقی که اکنون با ابطال مجوزهای خزانهداری عملاً ملغی شده است.
پیشینه تفاهمنامه لرزان اسلامآباد
مجوز موقت فروش نفت ایران که اکنون لغو شده، بخشی از یک سازوکار آرامسازی موقت بود که پس از ماهها درگیریهای نظامی سنگین در منطقه شکل گرفت. این جنگ فرساینده که از تاریخ بیست و هشتم فوریه سال ۲۰۲۶ میلادی (نهم اسفند سال ۱۴۰۴ هجری شمسی) با حملات گسترده هوایی آغاز شده بود، سرانجام در تاریخ هفدهم ژوئن سال ۲۰۲۶ میلادی (بیست و هفتم خرداد سال ۱۴۰۵ هجری شمسی) با امضای سندی موسوم به «یادداشت تفاهم اسلامآباد» توسط دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان موقتاً متوقف شد.
بر پایه این تفاهمنامه ۶۰ روزه که با میانجیگری فعال دولتهای پاکستان و قطر به دست آمد، ایران متعهد به تضمین امنیت هوانوردی و کشتیرانی آزاد در خلیج فارس شد و در مقابل، ایالات متحده مجوز فروش محدود نفت ایران را صادر کرد که قرار بود تا بیست و یکم اوت سال ۲۰۲۶ میلادی (سیام مرداد سال ۱۴۰۵ هجری شمسی) اعتبار داشته باشد. وبسایت تحلیلی المانیتور در این باره گزارش داد که این تفاهمنامه از ابتدا سندی مبتنی بر عملکرد دوجانبه بود و بقای آن کاملاً به پایبندی طرفین به تعهدات امنیتی بستگی داشت.
تأثیرات اقتصادی بر بازار انرژی و چشمانداز مبهم پیشرو
بازگشت ناگهانی تحریمها شوک شدیدی را به بازارهای مالی تحمیل کرد. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) گزارش داد که بهای نفت خام برنت بلافاصله پس از انتشار این اخبار با جهشی محسوس روبهرو شد و در محدوده ۷۴ دلار و ۱۶ سنت معامله شد و معاملات پس از پایان بازار آن تا مرز ۷۵ دلار و ۱۲ سنت افزایش یافت. همچنین نفت شاخص وستتگزاس اینترمدیت آمریکا نیز در بازارهای جهانی به محدوده ۷۱ دلار و ۴۹ سنت رسید.
تنگه هرمز به عنوان شاهراهی راهبردی که روزانه نزدیک به یکپنجم از نفت خام و گاز طبیعی مایع مورد نیاز جهان از آن عبور میکند، بار دیگر به کانون بحرانهای ژئوپلیتیک بدل شده است. اگرچه برخی از مقامات دیپلماتیک اعلام کردهاند که کانالهای گفتگو میان طرفین همچنان بهطور کامل مسدود نشده، اما لغو ناگهانی معافیتهای نفتی و صعود سرسامآور نرخ بیمه کشتیهای تجاری، شانس دستیابی به یک صلح پایدار در خلیج فارس را به کمترین میزان خود در ماههای اخیر رسانده است.
