در تازهترین تحول پیرامون تنشهای میان تهران و کییف، در روز دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ (۳ اوت ۲۰۲۶)، محسن رضایی، مشاور نظامی رهبر جمهوری اسلامی، مدعی شد که نیروهای مسلح ایران در واکنش به حمله پهپادی اوکراین به ۱ کشتی باری ایران در دریای خزر، برای هدف قرار دادن ۳ نقطه در خاک اوکراین آماده شده بودند.
به گزارش پایگاههای خبری بینالمللی از جمله رادیو آزادی و دویچه وله، رضایی اعلام کرد این اقدام تلافیجویانه پس از توضیحها و به گفته او «عذرخواهی» مقامات اوکراینی به حالت تعلیق درآمده است تا ادعاهای کییف بررسی شود؛ هرچند وی افزود اوکراین در هر صورت باید بهای این اقدام خود را بپردازد. تا زمان انتشار این گزارش، مقامات اوکراینی واکنش رسمی به این ادعا نشان ندادهاند و تأیید مستقلی درباره آمادهسازی چنین حملهای یا جزئیات اهداف احتمالی در دست نیست.
ادعای لغو حمله تلافیجویانه تهران
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که تنشهای دیپلماتیک و نظامی بین ۲ کشور پس از حادثه دریای خزر بالا گرفته است. رضایی مدعی شد که طرح حمله به ۳ منطقه در خاک اوکراین کاملاً برنامهریزی شده بود، اما پس از برقراری تماسهای دیپلماتیک و اظهارات مقامات اوکراینی مبنی بر غیرعمدی بودن حادثه، تهران تصمیم گرفت پاسخ نظامی را متوقف کند. این در حالی است که تحلیلگران بینالمللی این ادعاها را بخشی از جنگ روانی برای ایجاد بازدارندگی در برابر حملات آینده به خطوط کشتیرانی ارزیابی میکنند. نبود اسناد علنی و جزئیات فنی درباره نوع تسلیحات آمادهشده، گمانهزنیها را درباره میزان جدی بودن این تهدید افزایش داده است.
جزئیات حمله پهپادی در دریای خزر
ریشه این بحران به روز شنبه ۴ مرداد ۱۴۰۵ (۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶) بازمیگردد؛ زمانی که ۱ فروند کشتی تحت پرچم ایران در بخش شمالی دریای خزر هدف حمله پهپادی قرار گرفت. به گزارش روزنامه نیویورک تایمز و شبکه خبری فرستپست، در پی انفجار ناشی از این حمله، ۱ ملوان ایرانی کشته و دستکم ۱ عضو دیگر خدمه زخمی شد. بر اساس گزارشهای رسانهای به نقل از کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، این کشتی باری که «آنا» نام دارد، در فاصله تقریبی ۵ کیلومتری از دهانه رود ولگا لنگر انداخته بود که هدف پهپادهای تهاجمی قرار گرفت. این نخستین بار در طول جنگ روسیه و اوکراین است که ۱ شناور متعلق به ایران در دریای خزر هدف حمله مستقیم نظامی قرار میگیرد.
روایتهای متناقض درباره ماهیت کشتی «آنا»
درباره ماهیت مأموریت این کشتی، روایتهای متضادی مطرح شده است. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد این شناور ۱ کشتی تجاری غیرنظامی بوده که در مسیر بازگشت از بندر آستراخان روسیه به سمت بندر انزلی در ایران حرکت میکرده است. در مقابل، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجهوری اوکراین، در شبکههای اجتماعی مدعی شد که نیروهای اوکراینی به نتایج بسیار خوبی در حملات دوربرد در دریای خزر علیه کشتیهای ترابری نظامی مرتبط با ایران دست یافتهاند. به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، سرویس امنیت اوکراین نیز اعلام کرد کشتی هدف قرار گرفته، در پوشش فعالیت تجاری اقدام به حمل محمولههای نظامی، از جمله قطعات پهپاد و موشک از ایران به روسیه میکرده و تحریمهای بینالمللی را نقض کرده است؛ ادعایی که تهران آن را به شدت تکذیب میکند.
تلاشهای دیپلماتیک برای مهار بحران
به دنبال بروز این حادثه، رایزنیهای دیپلماتیک برای جلوگیری از خروج کنترل اوضاع آغاز شد. به گزارش خبرگزاری رویترز، در تاریخ ۷ مرداد ۱۴۰۵ (۲۸ ژوئیه ۲۰۲۶)، آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین، در تماسی تلفنی با عباس عراقچی، همتای ایرانی خود، بر ضرورت مهار تنشها تأکید کرد. سیبیها توضیح داد که اقدامات نظامی اوکراین منحصراً در چارچوب دفاع مشروع در برابر تهاجم روسیه انجام میشود و کییف قصد هدف قرار دادن کشتیهای غیرنظامی را نداشته است.
عراقچی نیز پس از این تماس اعلام کرد اوکراین به ایران اطمینان داده که این حمله عمدی نبوده و به دنبال گسترش بحران نیست. با این حال، تفاوت فاحشی میان روایتهای طرفین وجود دارد؛ در حالی که رضایی ادعا میکند اوکراین عذرخواهی کرده است، مواضع علنی کییف نشان میدهد که آنها تنها بر غیرعمدی بودن آسیب به کشتی تجاری و لزوم پرهیز از اقدامات تنشزا تمرکز کردهاند و عذرخواهی رسمی یا مسئولیت حقوقی را نپذیرفتهاند.
تلاقی دو جنگ در یک پهنه آبی
حادثه دریای خزر روابط تهران و کییف را که از زمان آغاز تهاجم نظامی روسیه به اوکراین در اسفند ۱۴۰۰ (فوریه ۲۰۲۲) تیره بوده، وارد فاز جدیدی از رویارویی مستقیم کرده است. به گزارش وبسایت تحلیلی «آرافایارال»، اوکراین و متحدان غربیاش بارها ایران را به ارسال گسترده پهپادهای انتحاری به روسیه متهم کردهاند. اگرچه ایران مدعی است که همکاریهای نظامیاش با روسیه ارتباطی به این درگیری ندارد، اما کییف این همکاریها را عاملی کلیدی در تقویت توان رزمی مسکو میداند.
کارشناسان موسسه تحقیقاتی «اکلد» اشاره میکنند که انتقال میدان درگیری پهپادی به دریای خزر نشاندهنده تغییر جهتگیری جنگی اوکراین به سمت قطع خطوط لجستیکی میان ایران و روسیه است. دریای خزر به عنوان ۱ مسیر آبی حیاتی، امکان انتقال محمولهها را فراهم میسازد و حمله به آن نشان میدهد که جغرافیای جنگ دیگر به مرزهای خاکی محدود نیست.
پیامدهای درگیری در دریانوردی خزر
با بازگشت سایر خدمه کشتی آسیبدیده «آنا» و پیکر ملوان کشتهشده به ایران در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ (۲ اوت ۲۰۲۶)، پرونده این تقابل وارد مرحله بررسیهای حقوقی و فنی شده است. با این حال، به دلیل عدم دسترسی به دادههای مستقل پیرامون وضعیت دقیق محموله کشتی در زمان حادثه، قضاوت نهایی دشوار است. دریای خزر اکنون فراتر از ۱ شاهراه تجاری، به نقطهای برای برخورد منافع قدرتهای منطقهای تبدیل شده است. تبدیل این پهنه آبی به صحنه تقابل نظامی میان اوکراین و ایران میتواند پیامدهای پیشبینینشدهای برای امنیت دریانوردی منطقهای در پی داشته باشد و شکنندگی دیپلماسی را در سایه اتحادهای راهبردی نظامی بیش از هر زمان دیگری آشکار سازد.
