یک سند دولتی منتشرنشده روسیه از طرحی گسترده برای تعمیق همکاری با ایران در فاصله سالهای 2024 تا 2026 پرده برمیدارد؛ طرحی که شامل ایجاد کانالهای مالی جایگزین، گسترش همکاری در انرژی هستهای و پروژههای نفت و گاز، بررسی ساخت قطعات هواپیماهای روسی در ایران و توسعه مسیرهای حملونقل منتهی به بنادر خلیج است.
این سند که شبکه «فاکس نیوز» به آن دست یافته، نشان میدهد مسکو و تهران در حال گسترش همکاریهای اقتصادی و صنعتی خود در حوزههای مختلف بودهاند؛ آن هم در شرایطی که هر دو کشور با تحریمها و فشارهای اقتصادی غرب روبهرو هستند.
با این حال، این سند که در سپتامبر 2024 تهیه شده، بهتنهایی روشن نمیکند کدامیک از پروژهها تا سال 2026 همچنان در حال اجرا بودهاند و تحولات بعدی، از جمله جنگ کنونی، چه اثری بر برنامههای مندرج در آن گذاشته است.
طرحی فراتر از همکاری اقتصادی
این سند با عنوان «طرح همکاری میان فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران برای دوره 2024-2026» در 44 صفحه تنظیم شده و دارای طبقهبندی «برای استفاده رسمی» است. این طرح از سوی طرف روسی در 2 سپتامبر 2024 تصویب شده است.
این طرح طیف گستردهای از بخشها، از جمله مالی، انرژی، انرژی هستهای، هوانوردی و حملونقل را در بر میگیرد و برای شماری از پروژهها، نقشهایی را برای وزارتخانهها، نهادها و شرکتهای دولتی روسیه تعیین کرده است.
در این سند به تلاش برای افزایش استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه، توسعه کانالهای مالی مستقل و تقویت همکاری میان نهادهای مالی دو کشور اشاره شده است.
این طرح همچنین شامل گسترش همکاری هستهای و ادامه فعالیت شرکت روسی «روساتوم» در بهرهبرداری از نیروگاه هستهای بوشهر در ایران، در کنار پروژههایی در بخشهای نفت و گاز است.
در حوزه هوانوردی نیز مسکو و تهران امکان تولید قطعات هواپیماهای روسی در داخل ایران را بررسی کردهاند؛ اقدامی که میتواند همکاری صنعتی دو کشور را فراتر از تجارت انرژی و تجهیزات گسترش دهد.
ناظران معتقدند تنوع بخشهای مطرحشده در این سند، بازتابدهنده تلاش برای ایجاد شبکهای بههمپیوسته از همکاری است که وابستگی دو کشور به کانالهای اقتصادی سنتی را کاهش دهد؛ بهویژه در سایه محدودیتهای ناشی از تحریمهای غرب.
کانالهای مالی خارج از نظام سنتی
بخش مهمی از این طرح به ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین اختصاص یافته است؛ از جمله افزایش استفاده از ارزهای ملی در مبادلات دوجانبه و گسترش کانالهای مستقل برای تبادل اطلاعات مالی.
بر اساس این سند، دو کشور در پی آن بودهاند که سهم تجارت دوجانبه انجامشده با ارزهای ملی را از 68 درصد در سال 2024 به 71 درصد در سال 2026 برسانند و همزمان استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی را در تسویههای فرامرزی بررسی کنند.
این طرح همچنین استفاده از سامانههای مستقل برای انتقال پیامهای مالی را در بر میگرفت، بیآنکه بهصراحت نام سامانه مشخصی را ذکر کند یا از دور زدن نظام «سوئیفت» سخن بگوید.
برخی از این رویکردها با اقداماتی که مسکو و تهران بعداً اعلام کردند، همخوانی دارد. از جمله در فوریه 2025، الکسی اوورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، گفت دو کشور تقریباً بهطور کامل به تسویهحساب با ارزهای ملی روی آوردهاند؛ مقامهای ایرانی نیز از استفاده از سامانههای بانکی مستقل در مبادلات دوجانبه خبر داده بودند.
همچنین معاهده مشارکت راهبردی جامع که روسیه و ایران در ژانویه 2025 امضا کردند، بر توسعه زیرساخت پرداختی مستقل از دیگر کشورها، گذار به تسویهحساب با ارزهای ملی و تقویت همکاری مستقیم میان بانکها تأکید دارد. این معاهده 47 ماده دارد و حوزههای متعدد اقتصادی، امنیتی و سیاسی را در بر میگیرد.
هستهای و انرژی در کانون طرح
همکاری هستهای یکی از برجستهترین محورهای این سند است؛ از جمله ادامه همکاری با شرکت «روساتوم» در نیروگاه بوشهر، در کنار برنامههایی برای گسترش همکاری در حوزه انرژی هستهای.
این برنامهها در چارچوب رابطهای هستهای و بلندمدت میان مسکو و تهران قرار میگیرد؛ چنانکه معاهده مشارکت راهبردی امضاشده در سال 2025 بر ادامه همکاری در استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای، از جمله پروژههای بلندمدت ساخت نیروگاههای هستهای، تصریح کرده است.
نقشه همکاری روسیه همچنین پروژههایی را در بخشهای نفت و گاز در بر میگیرد؛ موضوعی که اهمیت انرژی در روابط دو کشور و نیز تمایل مسکو به گسترش حضور شرکتهایش در بازار ایران را نشان میدهد.
با این حال، این سند بهتنهایی مشخص نمیکند کدامیک از این پروژهها به مرحله اجرای عملی رسیدهاند؛ بهویژه اینکه این طرح پیش از تحولات نظامی و سیاسی بعدی که بر روابط منطقهای اثر گذاشت، تدوین شده بود.
از هواپیما تا بنادر خلیج
همکاری پیشنهادی به بخش هوانوردی نیز کشیده شده و در این طرح امکان تولید قطعات هواپیماهای روسی در داخل ایران بررسی شده است.
در بخش حملونقل نیز این سند پیشنهاد ایجاد خط آهنی را مطرح کرده که از مرز ایران با جمهوری آذربایجان تا بنادر واقع در خلیج امتداد یابد؛ مسیری که جایگاه ایران را در شبکه حملونقلی پیونددهنده روسیه به آبهای گرم و بازارهای آسیایی تقویت میکند.
این موضوع با پروژه خط آهن «رشت-آستارا» تلاقی دارد؛ پروژهای که بخشی از کریدور بینالمللی حملونقل شمال-جنوب است و روسیه و ایران در پی توسعه آن هستند.
در فوریه 2026، وزارت حملونقل روسیه اعلام کرد اسنادی امضا شده که به یک شرکت روسی امکان دسترسی به زمینهای اختصاصیافته برای اجرای فعالیتهای مرتبط با این پروژه در داخل ایران را میدهد.
مسکو توسعه این کریدور را ابزاری برای تقویت پیوندهای تجاری و حملونقلی میان روسیه، ایران و بازارهای منطقهای میداند؛ در حالی که این مسیر به تهران نقشی پررنگتر در تجارت ترانزیتی میان شمال و جنوب منطقه میدهد.
شراکتی که زیر فشار تحریمها گسترش مییابد
نزدیکی روسیه و ایران در سالهای گذشته بهطور محسوسی تقویت شده است؛ بهویژه پس از حمله روسیه به اوکراین در سال 2022. در این میان، گزارشهایی از همکاری نظامی و فناورانه میان دو کشور منتشر شده، از جمله استفاده روسیه از پهپادهای ایرانی در جریان جنگ؛ اتهاماتی که تهران آنها را رد کرده است.
در ژانویه 2025، روسیه و ایران یک معاهده بلندمدت مشارکت راهبردی جامع امضا کردند که حوزههای همکاری سیاسی، امنیتی، دفاعی، اقتصادی، فناورانه، حملونقل و انرژی را پوشش میدهد. این معاهده بر تعمیق همکاری در زمینههای متعدد، از جمله امنیت، دفاع، انرژی، مالی و حملونقل تأکید دارد.
سند جدید نشان میدهد کار بر روی برخی از عناصر این شراکت پیش از امضای معاهده آغاز شده بود و همکاری دو کشور به یک پرونده نظامی یا سیاسی محدود نمیشد، بلکه ایجاد کانالهای مالی، شبکههای حملونقل، پروژههای انرژی و صنایع مرتبط با هوانوردی را نیز در بر میگرفت.
با این همه، این طرح به معنای آن نیست که همه پروژههای مندرج در آن اجرا شدهاند یا همچنان به همان شکل ادامه دارند؛ بهویژه اینکه این سند پیش از تحولات بعدی منطقه تهیه شده بود. با این حال، این سند تصویری از ماهیت رابطهای ارائه میدهد که مسکو و تهران از سال 2024 در پی ساختن آن بودهاند؛ رابطهای که همکاری در بخشهای متعدد مالی، انرژی، حملونقل و صنعت را در بر میگیرد و به دو کشور ابزارهای بیشتری برای مواجهه با فشارها و تحریمهای غرب میدهد.
- سقوط ۲۸ درصدی صادرات و تراز منفی ۲ میلیارد دلاری؛ پیامدهای جنگ و انسداد شریانهای تجاری ایران
- میان تهدید ایران به «تغییر جغرافیای جنگ» و تکاپوی دیپلماتیک؛ دوحه و اسلامآباد در جستوجوی روزنهای میان تهران و واشنگتن
- اعلام رسمی وزارت خزانهداری آمریکا برای توقف جهانی پروازهای ایران؛ آغاز انزوای هوانوردی و تناقض در روایتهای داخلی
- احضار سفیر ایران در پاریس در پی پلمب مرکز زبان فرانسه در تهران، افزایش تنشهای دیپلماتیک میان دو کشور
- گمانهزنی درباره دیدار رؤسایجمهور ایران و آمریکا در نیویورک
