تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش‌های فزاینده میان تهران و واشنگتن بار دیگر با مانعی جدی روبه‌رو شده است. به دنبال ارائه یک طرح ابتکاری دو روزه از سوی ایران با میانجی‌گری دوحه و اسلام‌آباد جهت بازگشایی مشروط تنگه هرمز و توقف درگیری‌ها، مقام‌های ارشد سیاسی و امنیتی در تهران پاسخ دریافتی از ایالات متحده را «فریبکارانه»، «مبهم» و نشانه «پس‌رفت مذاکرات» ارزیابی کردند. هم‌زمان با شکست این کانال غیرمستقیم، اظهارات مقامات ارشد نظامی و دیپلماتیک ایران نشان می‌دهد که دو طرف بیش از هر زمان دیگری در آستانه ورود به فاز جدیدی از اصطکاک نظامی و امنیتی قرار گرفته‌اند.
طرح دو روزه و دیوار بلند شروط متقابل
بر اساس داده‌های منتشرشده در رسانه‌های داخل ایران، طرح موسوم به «پیشنهاد دو روزه» که با وساطت قطر تنظیم شده بود، بر پایه شروط هفت‌گانه تهران استوار است؛ شروطی که از جمله شامل توقف عملیات نظامی در سراسر منطقه به‌ویژه در جبهه لبنان، رفع محاصره دریایی، لغو تحریم‌ها، آزادسازی منابع مسدودشده مالی و به رسمیت شناختن حقوق سرزمینی ایران است. در صورت تحقق این موارد، تهران اعلام آمادگی کرده بود که ظرف ۴۸ ساعت محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد در تنگه هرمز را لغو کند.
مهدی محمدی: واشنگتن پیش‌شرط مذاکرات مستقیم را برای ارائه پاسخ نهایی مطرح کرده است
با این حال، پاسخ ارائه‌شده از سوی واشنگتن، از دید تصمیم‌گیران در تهران، فاقد اراده واقعی برای امتیازدهی توصیف شده است. مهدی محمدی، مشاور راهبردی رئیس مجلس شورای اسلامی و از نزدیکان هیئت مذاکره‌کننده، در گزارشی تحلیلی پیرامون این روند اعلام کرد که واشنگتن پیش‌شرط مذاکرات مستقیم را برای ارائه پاسخ نهایی مطرح کرده است؛ رویکردی که تهران آن را تلاشی برای تعدیل مطالبات خود تلقی کرده و قاطعانه رد کرده است. محمدی با اشاره به اختیارات جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، مدعی شد که ترامپ تنها اختیار گفت‌وگو را به او واگذار کرده، اما اجازه اعطای امتیازات ملموس اقتصادی یا کاهش محاصره را صادر نکرده است.
در همین چارچوب، برخی منابع رسانه‌ای داخلی نظیر خبرگزاری فارس مدعی شدند واشنگتن پنج شرط متقابل تعیین کرده است؛ از جمله عدم پرداخت غرامت جنگی، خروج ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده از ایران و محدود شدن فعالیت‌های هسته‌ای به تنها یک سایت مرکزی.
تثبیت خطوط قرمز هسته‌ای و امتناع از انتقال مواد
پاسخ صریح تهران به شروط اعلامی آمریکا، از زبان محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگو با رسانه‌ها منعکس شد. رضایی ضمن «فریبکارانه» خواندن پیام‌های دریافتی از طریق واسطه‌ها، پرونده هسته‌ای را در حال حاضر خارج از دستورکار مذاکراتی خواند و به صراحت تاکید کرد که «حتی یک ذره از مواد غنی‌شده از کشور خارج نخواهد شد». وی خاطرنشان ساخت که این موضع رسماً به مسکو نیز ابلاغ شده است.
محسن رضایی: حتی یک ذره از مواد غنی‌شده از کشور خارج نخواهد شد… این موضع رسماً به مسکو نیز ابلاغ شده است
دبیر شورای عالی امنیت ملی با استناد به نیازهای آینده کشور—نظیر طراحی پیش‌ران‌های هسته‌ای برای شناورها و زیردریایی‌ها و تولید رآکتورهای کوچک مقیاس (SMR)—خروج ذخایر اورانیوم را غیرممکن دانست. هم‌زمان، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز در نشست خبری خود تاکید کرد که تمرکز کنونی جمهوری اسلامی بر پایان جنگ است، اما حقوق پیش‌بینی‌شده تهران ذیل پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) غیرقابل مذاکره باقی خواهد ماند.
تحلیل‌گران مسائل راهبردی در تهران بر این باورند که اصرار واشنگتن بر خروج مواد غنی‌شده، اهرم چانه‌زنی اصلی ایران را هدف گرفته است؛ امری که پذیرش آن از سوی حاکمیت در شرایط محاصره و تنش نظامی، نقض آشکار توازن بازدارندگی تلقی می‌شود.
فرسایش اقتصادی یا ضربه نقطه‌ای؛ سناریوهای پسا‌مذاکره
با به بن‌بست رسیدن ابتکار دو روزه، گفتمان حاکم بر محافل امنیتی ایران به سمت پیش‌بینی الگوهای تهاجمی بعدی واشنگتن و تل‌آویو معطوف شده است. دو سناریوی مشخص در این چارچوب مطرح می‌شود: مهدی محمدی و محسن رضایی هر دو احتمال حمله‌ای محدود (۳ تا ۵ روزه) با هدف خروج آبرومندانه واشنگتن از فشار افکار عمومی را مطرح کرده‌اند. در این میان، تمرکز اطلاعاتی بر منطقه «کوه کلنگ» در مجاورت تاسیسات هسته‌ای نطنز به عنوان هدفی بالقوه برجسته شده است. مقامات تهران هشدار داده‌اند که هرگونه اصابت به این محدوده، واکنشی فراگیر و خروج قطعی از وضعیت کنترل تنش را در پی خواهد داشت. رضایی هشدار داده است که پاسخ تهران در صورت حمله مجدد، دیگر به پایگاه‌های منطقه‌ای محدود نخواهد ماند و ممکن است پایگاه‌های دوردست نظامی آمریکا، جزایر خارج از رادار و حتی پایگاه‌های مستقر در خاک کشورهای اروپایی را که به عنوان مبدأ پروازی استفاده شوند، هدف قرار دهد. همچنین از دید ناظران امور دفاعی در تهران، در صورت امتناع کاخ سفید از درگیری مستقیم و وسیع، راهبرد جایگزین شامل تشدید محاصره اقتصادی، فعال‌سازی جنگ شناختی برای تعمیق شکاف اجتماعی و اجرای «ضربات سوزنی اطلاعاتی» به گلوگاه‌های حیاتی خواهد بود. اشاره به آتش‌سوزی اخیر در سکوهای میدان گازی پارس جنوبی در آستانه فصل سرما، به عنوان نشانه‌ای از این رویکرد تحلیل می‌شود؛ سناریویی که به زعم تحلیل‌گران نزدیک به پارلمان، بسترسازی برای بحران‌های معیشتی در دی‌ماه و در نهایت توجیه ضربه نظامی تمام‌عیار در زمستان را دنبال می‌کند.
دیپلماسی در سایه تنگه هرمز
با وجود تشدید ادبیات نظامی، گفتمان رسمی تهران تلاش دارد خود را پایبند به «منطق امنیتی درون‌زا» نشان دهد. رضایی در مواضع اخیر خود، ضمن تکذیب هرگونه دیدار پنهانی با معاون رئیس‌جمهور آمریکا در قطر، بر ایده تشکیل «اتحادیه امنیتی-اقتصادی هشت کشور حاشیه خلیج فارس» تاکید کرده است؛ طرحی که در جریان سفر اخیر وی به مسکو و رایزنی‌های دیپلماتیک در پکن و پایتخت‌های منطقه‌ای پیگیری شده است.
با این وجود، واقعیت میدانی نشان می‌دهد که اصرار هم‌زمان تهران بر شروط نامتقارن (مانند توقف جنگ در تمام اضلاع منطقه‌ای از جمله لبنان و پرداخت غرامت) و پافشاری واشنگتن بر خلع سلاح و مهار غنی‌سازی، فضایی برای مانور دیپلماتیک باقی نگذاشته است. در غیاب یک چارچوب مرضی‌الطرفین، ابزار تنگه هرمز و تهدید به بستن کامل شریان انرژی به مهم‌ترین اهرم فشار تهران، و محاصره اقتصادی و تهدید به ضربات زیرساختی به سلاح اصلی واشنگتن بدل شده است.
نتیجه ناکامی در پیشبرد «طرح دو روزه» نشان می‌دهد که بحران کنونی از مرحله چانه‌زنی‌های کلاسیک عبور کرده و وارد چرخه فرسایشی خطرناکی شده است؛ وضعیتی که در آن هرگونه اشتباه محاسباتی در حملات محدود یا خرابکاری‌های صنعتی می‌تواند آتش یک تقابل گسترده منطقه‌ای با پیامدهای بین‌المللی مهارناپذیر را شعله‌ور سازد.
- بن‌بست در ابتکار دو روزه؛ رد پاسخ واشنگتن از سوی تهران و تشدید صف‌آرایی در خلیج فارس
- شکاف عمیق میان ادعای اشراف ماهواره‌ای و پاداش ۲۰ میلیون دلاری آمریکا برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران
- سایه جنگ بر اجلاس اقلیمی آنتالیا؛ بحران انرژی، آلودگی‌های فرامرزی و پرونده بوم‌کشی
- ترامپ بر محاصره اقتصادی پافشاری می‌کند؛ آیا ایران به مذاکره تن می‌دهد؟
- شکست هیاهوی نظامی سپاه پاسداران؛ رکوردشکنی صادرات گاز مایع از تنگه هرمز
