نهادهای حقوق بشری و ناظران محلی در استان سیستان و بلوچستان در جریان گزارشهای میدانی امروز، ۲۲ نوامبر ۲۰۲۶ (۱ آذر ۱۴۰۵)، از جانباختن دستکم دو شهروند در جریان تعقیب و گریز و تیراندازی مستقیم نیروهای انتظامی و لباسشخصی در حوزه شهرستانهای سراوان و سیب و سوران خبر دادند.
این رویدادهای تازه که با بازداشت یک راننده دیگر و تحویل پیکر یکی از جانباختگان به خانوادهاش همراه بوده، بار دیگر توجه نهادهای مستقل و کارشناسان اجتماعی را به وضعیت پرمخاطره کاسبکاران مرزی و عدم رعایت ضوابط قانونی بهکارگیری سلاح در مناطق محروم مرزی جلب کرده است.

علی نارویی، سوختبر بلوچ که بنا بر گزارش حالوش در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
در روستای ریمدانِ دشتیاری بر اثر تیراندازی افراد مسلح جان باخت
شلیک مستقیم در محور گُشت و واژگونی خودروی حمل سوخت
بر اساس دادههای گردآوریشده از منابع محلی در سیستان و بلوچستان، شامگاه روزهای گذشته نیروهای انتظامی مستقر در پاسگاه منطقه «گُشت» از توابع شهرستان سراوان، اقدام به تعقیب و گریز دو دستگاه خودروی حامل سوخت کردند. در جریان این تعقیب و گریز که در ساعات پایانی شب رخ داد، نیروهای مسلح بدون ارائه هشدار مؤثر یا استفاده از روشهای جایگزین برای توقف وسایل نقلیه، به سوی خودروها تیراندازی مستقیم انجام دادند. این اقدام باعث انحراف و واژگونی شدید یکی از خودروها شد که در اثر شدت جراحات وارده، راننده آن در دم جان باخت. گزارشهای تکمیلی همچنین حاکی از آن است که نیروهای پاسگاه گُشت، راننده خودروی دوم را پس از متوقف ساختن بازداشت کرده و به بازداشتگاه منتقل کردهاند. تا این لحظه مقامهای رسمی فرماندهی انتظامی استان سیستان و بلوچستان و مسئولان قضایی سراوان هیچگونه گزارش شفافی درباره هویت دقیق این شهروندان و جزئیات قانونی این تعقیب و گریز کشنده منتشر نکردهاند.

شعلههای آتش در محل برخورد دو خودرو در محور ایرانشهر–سرباز، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
جانباختن پدر ۵ فرزند در جریان تیراندازی نیروهای لباسشخصی
در رویدادی دیگر که در محدوده جغرافیایی شهرستان سیب و سوران گزارش شده است، یک شهروند به نام عبدالغفور فیضنژاد بر اثر شلیک مستقیم نیروهای لباسشخصی جان خود را از دست داد. بر پایه اطلاعات تأییدشده توسط نهادهای حقوق بشری محلی، پیکر این شهروند متأهل که سرپرست و پدر ۵ فرزند خردسال و نوجوان بود، پس از طی مراحل اداری به خانوادهاش تحویل داده شده است. با وجود برخی ناهمخوانیها در ثبت زمان دقیق حادثه در اخبار اولیه، اصل رویداد و جانباختن این شهروند بر اثر اصابت گلوله به تأیید نزدیکان وی رسیده است. فعالان مدنی منطقهای تاکید میکنند که شلیک بدون اخطار به خودروهای سواری به ظن حمل سوخت، به رویهای معمول در جادههای بینشهری استان تبدیل شده و خطرات جانی جبرانناپذیری را برای ساکنان بومی به همراه آورده است.

خودروی سوختبر پس از برخورد با گاردریل در
محور بزمان–ایرانشهر، شب ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
ریشههای ساختاری سوختبری و بنبست اشتغال در سیستان و بلوچستان
پدیده سوختبری در استان سیستان و بلوچستان نه یک انتخاب شغلی آگاهانه، بلکه محصول مستقیم توسعهنیافتگی عمیق، بیکاری ساختاری و خشکسالیهای مداوم چند دههای است. بر اساس آمارهای رسمی مرکز آمار ایران که در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ منتشر شده، نرخ بیکاری در میان جوانان برخی مناطق مرزی استان سیستان و بلوچستان از مرز ۳۵ درصد فراتر رفته است. در حالی که خبرگزاریهای رسمی داخل ایران مانند ایرنا، ایسنا و تسنیم در پوشش اخبار خود همواره از این فعالیتها تحت عنوان «مبارزه با شبکه قاچاق سازمانیافته سوخت» یاد کرده و روزانه از توقیف دهها هزار لیتر فرآورده نفتی خبر میدهند، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که فقدان زیرساختهای صنعتی، تعطیلی کشاورزی سنتی و نبود فرصتهای شغلی پایدار، هزاران جوان را ناچار کرده است تا برای تأمین معیشت اولیه خانوادههای خود دست به این شغل پرخطر بزنند.

امیرحسین شباکار، سوختبر بلوچ، در تصویری که رسانک
پس از جانباختنش بر اثر برخورد خودروی سوختبر با تریلی
آمار سوانح مرگبار و خلأ شفافیت قضایی در برخورد با ضابطان
بر اساس گزارشهای نهادهای ناظر حقوق بشری، در فاصله سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ صدها سوختبر در استانهای سیستان و بلوچستان و هرمزگان بر اثر شلیک مستقیم نیروهای نظامی یا سوانح جادهای ناشی از تعقیب و گریز جان خود را از دست داده یا دچار معلولیتهای دائمی شدهاند. یکی از چالشهای اساسی در این زمینه، عدم برگزاری دادگاههای علنی و شفاف برای رسیدگی به تخلفات احتمالی ضابطان قضایی و نیروهای مسلح در استفاده از سلاح گرم است. بر اساس قوانین موضوعه ایران، استفاده از سلاح گرم تنها در صورت وجود تهدید جانی مستقیم یا شرایط استثنایی تعریفشده مجاز است؛ با این حال، گزارشهای میدانی نشان میدهند که در اکثر موارد شلیک به سوختبران، عدم رعایت قانون بهکارگیری سلاح بدون عواقب حقوقی برای مأموران خاتمه مییابد و خانوادههای قربانیان از دریافت غرامت یا اجرای عدالت محروم میمانند.

منصور رئیسی و محسن رئیسی، دو سوختبر جانباخته بلوچ
هشدارهای بینالمللی و ضرورت اصلاح ضوابط بهکارگیری سلاح
گزارشهای گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در ایران که در اجلاسهای اخیر شورای حقوق بشر ارائه شد، صراحتاً نسبت به آمار بالای کشتهشدگان سوختبر در سیستان و بلوچستان و کولبران در مناطق کردنشین ابراز نگرانی کرده است. سازمانهای بینالمللی مانند دیدهبان حقوق بشر و عفو بینالملل بارها از دولت ایران خواستهاند تا برخورد قهرآمیز و مرگبار با کاسبکاران خرد مرزی را متوقف کرده و طرحهای جامع رفاهی و اقتصادی را جایگزین اقدامات انتظامی کند. با این وجود، مقامات ارشد امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی ایران در اظهارات رسمی خود که توسط خبرگزاری مهر و صدا و سیما انعکاس مییابد، کنترل سختگیرانه مرزها را بخشی از استراتژی مبارزه با مفاسد اقتصادی و صیانت از سرمایههای ملی میدانند؛ موضعی که به نظر میرسد تا زمان ایجاد شغلهای جایگزین، به حل این بحران انسانی کمکی نخواهد کرد.
بیشتر بخوانید:
تداوم زنجیره خشونتهای مسلحانه و بحرانهای زیستی در جنوبشرق ایران
انتقاد شدید مولوی عبدالحمید از وضعیت اقتصادی و درخواست انعطاف در مذاکرات ایران و آمریکا
