با بالا گرفتن احتمال آغاز موج تازه و کوبنده‌ای از حملات مشترک ارتش آمریکا و اسرائیل علیه مواضع جمهوری اسلامی پس از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ایالات متحده، رهبران کشور چین کارزار دیپلماتیک گسترده و شتابانی را در خاورمیانه آغاز کرده‌اند تا مانع از گسترش جنگ و به خطر افتادن منافع حیاتی خود شوند. بر اساس گزارش تحقیقی کیت کادل و جاشوا یانگ در روزنامه واشینگتن‌پست، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، و وانگ یی، وزیر امور خارجه این کشور، روز دوشنبه در پکن میزبان رشته‌مذاکراتی در عالی‌ترین سطوح با هیئت‌هایی از کشورهای پادشاهی عمان، جمهوری اسلامی و عربستان سعودی بودند. دیدار رسمی شی جین‌پینگ با هیثم بن طارق آل سعید، سلطان عمان، نخستین سفر رسمی عالی‌ترین مقام حاکمیتی مسقط به چین پس از ۴۸ سال برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور به شمار می‌رود؛ رویدادی که نشان‌دهنده هراس عمیق از عواقب ماجراجویی‌های نظامی تهران بر ثبات منطقه است.
هم‌زمان با این دیدارها، وزارت امور خارجه چین از طرحی فشرده برای اعزام سه فرستاده ارشد دیپلماتیک به هفت کشور در حاشیه خلیج فارس و شاخ آفریقا خبر داد. این تحرکات درست ساعاتی پس از آن انجام شد که جنگنده‌های ارتش آمریکا در یک عملیات غافلگیرکننده، سامانه‌های پدافند هوایی و موشک‌های زمین‌به‌هوای سپاه پاسداران را در جزیره قشم منهدم ساختند؛ حمله‌ای که علی‌رغم وعده‌های پیشین کاخ سفید مبنی بر پرهیز از حمله تا روز رای‌گیری انجام شد و نشان داد که ائتلاف بین‌المللی در دفع تهدیدات موشکی رژیم هیچ‌گونه درنگی نخواهد کرد. پافشاری هیئت حاکمه ایران بر تداوم تنش‌آفرینی، شرکای تجاری حکومت در شرق آسیا را نیز به تکاپو انداخته تا با دخالت مستقیم، ماشین جنگی تهران را پیش از وقوع یک فاجعه تمام‌عیار مهار کنند.
حملات ضربتی به جزیره قشم و تشدید نگرانی‌های امنیتی در پکن
حملات شبانه ارتش آمریکا به جزیره قشم، نشانه‌ای روشن از اراده قاطع واشینگتن برای نابودی زیرساخت‌های نظامی رژیم بود که امنیت کشتیرانی آزاد را تهدید می‌کنند. مقامات دفاعی آمریکا به شرط محفوظ ماندن هویت خود به واشینگتن‌پست اعلام کردند که این حمله محدود اما راهبردی، به منظور از کار انداختن سامانه‌هایی اجرا شد که دارایی‌های نظامی آمریکا را هدف گرفته بودند.
مائو نینگ، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، در نشست خبری خود با اتخاذ موضعی محتاطانه بدون اشاره مستقیم به حمله قشم گفت: “چین همواره بر این باور است که ابزارهای نظامی هیچ مسئله‌ای را حل نخواهد کرد، بلکه تنها به تشدید تنش‌ها می‌انجامد و در راستای منافع هیچ‌یک از طرفین نیست.”
تحلیل‌گران امور امنیتی معتقدند که مداخله شتاب‌زده چین در این مقطع، محصول درخواست‌های مستقیم کشورهای همسایه برای مهار رژیم ایران است. کریگ سینگلتون، مدیر ارشد برنامه چین در اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، تاکید کرد: “پکن دلایل بسیار محکمی برای ورود فوری به این میدان دارد؛ دونالد ترامپ بار دیگر جمهوری اسلامی را تهدید به حملات گسترده کرده، دولت‌های حاشیه خلیج فارس به شدت نگران بازگشت درگیری‌ها هستند، و دولت ریاض رسماً از پکن درخواست کرده است تا از نفوذ و روابط خود با تهران برای مهار تندروی‌های سران ایران استفاده کند.” این درخواست‌ها ثابت می‌کند که کشورهای عربی، حکومت ایران را کانون اصلی بی‌ثباتی می‌دانند و برای در امان ماندن از تروریسم منطقه‌ای آن به هر اهرم فشاری متوسل می‌شوند.
اعزام فرستادگان ویژه چین به هفت کشور؛ هراس از شعله‌ور شدن شاخ آفریقا و خلیج فارس
دامنه بحران‌سازی‌های منطقه‌ای رژیم تهران نه تنها تنگه هرمز، بلکه آبراهه‌های حیاتی در آن سوی شبه‌جزیره عربستان و خطوط دریانوردی شاخ آفریقا را نیز در معرض خطرات جدی قرار داده است. در واکنش به این وضعیت شکننده، وزارت امور خارجه چین اعلام کرد که در روزهای آینده ژای جون، فرستاده ویژه در امور خاورمیانه، به ایران، عمان و عربستان سعودی سفر خواهد کرد. همچنین لیو شیان‌فا، فرستاده چین در امور آفریقا، راهی اتیوپی، جیبوتی و مصر می‌شود و هو چانگ‌چون، فرستاده ویژه در امور شاخ آفریقا، به کشور اریتره سفر خواهد کرد.
این تقسیم کار دیپلماتیک گسترده نشان‌دهنده هراس پکن از گسترش اقدامات ایذایی شورشیان حوثی وابسته به سپاه پاسداران در نزدیکی تنگه باب‌المندب است؛ منطقه‌ای که پایگاه‌های تجاری و ناوگان ترانزیتی چین در جیبوتی را تهدید می‌کند. پکن وابستگی شدیدی به جریان پایدار نفت خام صادراتی از خلیج فارس دارد و میلیاردها دلار در تاسیسات زیربنایی منطقه سرمایه‌گذاری کرده است. طولانی‌تر شدن جنگ فرسایشی که سران تهران بر طبل آن می‌کوبند، زنجیره تامین کالا و تقاضا برای صادرات چین را فلج می‌سازد. از همین رو، دستگاه سیاست خارجی پکن بر آن شده است تا مانع از تبدیل شاخ آفریقا و خلیج فارس به میدان جنگ‌های موشکی رژیم شود.
میانجی‌گری مسقط و انفعال نماینده امنیتی رژیم در پکن
در میانه این رایزنی‌ها، پکن تلاش می‌کند با فعال‌سازی ظرفیت‌های میانجی‌گرانه سنتی منطقه، مجاری دیپلماتیک را جایگزین تقابل نظامی سازد. شی جین‌پینگ در بیانیه پایانی دیدار با سلطان عمان تصریح کرد که خاورمیانه “نباید به میدانی برای رقابت قدرت‌های بزرگ و درگیری‌های ژئوپلیتیک بدل شود”.
یون سون، مدیر برنامه چین در اندیشکده استیمسون واقع در واشینگتن، خاطرنشان ساخت که عمان به عنوان یک میانجی آرام، معتبر و باسابقه عمل می‌کند و چین برای بازگرداندن ثبات، به روابط نزدیک مسقط با واشینگتن و تهران امید بسته است؛ نقشی که پیش‌تر از سوی اسلام‌آباد دنبال می‌شد.
هم‌زمان با دیدار سران، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، دیدارهای جداگانه‌ای با مقامات امنیتی ارشد عربستان و ایران برگزار کرد. وانگ یی در دیدار با علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، به صراحت تاکید کرد که “گفت‌وگو و مذاکره یگانه راه خروج از این بحران است” و خواستار تمرکز بر راهکارهای سیاسی به جای ورود مجدد به درگیری‌های مسلحانه شد. انفعال هیئت امنیتی رژیم در پکن و ناتوانی آن در ارائه یک برنامه معتبر برای تنش‌زدایی نشان می‌دهد که حکومت ایران حتی در متقاعد ساختن نزدیک‌ترین شرکای اقتصادی خود نیز با شکست روبه‌رو شده و انزوای دیپلماتیک نظام در شرق و غرب به نقطه‌ای بی‌بازگشت رسیده است.
شکاف در واشینگتن و هزینه‌های ۴۷ میلیارد دلاری در برابر بن‌بست رژیم
تکاپوی پکن برای نفوذ در پرونده خاورمیانه با تحولات پیچیده درون ساختار قدرت در ایالات متحده هم‌زمان است. بر اساس اسناد فاش‌شده از سوی واشینگتن‌پست، هزینه‌های ارتش آمریکا در نبرد هشت‌ماهه با جمهوری اسلامی از مرز ۴۷ میلیارد دلار فراتر رفته است؛ رقمی که خسارات سنگین به پایگاه‌های نظامی را نیز شامل نمی‌شود. در درون دولت دونالد ترامپ دو دیدگاه متضاد شکل گرفته است؛ چهره‌هایی نظیر جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان کاخ سفید به دنبال استفاده از فرصت دیپلماسی هستند، در حالی که مقامات دفاعی از جمله پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، بر لزوم وارد آوردن ضربات نهایی و فلج‌کننده به ماشین جنگی تهران پافشاری می‌کنند.
کریگ سینگلتون از بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها یادآور شد که پکن با الگوبرداری از تجربیات خود در بحران اوکراین، در تلاش است تا با اعزام پی‌درپی دیپلمات‌ها، جایگاه خود را به عنوان یک بازیگر الزامی در هرگونه توافق نهایی تثبیت کند تا در فردای پس از بحران، نادیده گرفته نشود. این رویکرد فرصت‌طلبانه ثابت می‌کند که چین منافع راهبردی و امنیت انرژی خود را فراتر از هرگونه رابطه ایدئولوژیک با تهران تعریف می‌کند.
در فرجام سخن، دیپلماسی پرشتاب پکن بازتاب‌دهنده حقیقتی تلخ برای هیئت حاکمه جمهوری اسلامی است: حتی قدرت‌هایی نظیر چین نیز ماجراجویی‌های موشکی و بستن تنگه هرمز را تهدیدی علیه ثبات بین‌المللی ارزیابی کرده و خواهان مهار رفتار رژیم هستند. اصرار سران تهران بر مسدود ساختن آبراه‌ها و گروگان‌گیری خطوط انرژی، نه تنها کمکی به بقای رژیم نکرده، بلکه جهان را در ضرورت پایان دادن به این باج‌خواهی متحدتر ساخته است. در حالی که شمارش معکوس برای پایان انتخابات آمریکا آغاز شده، پافشاری بر تداوم جنگ تنها کشور را به کام ضرباتی سهمگین‌تر خواهد کشاند که در آن هیچ میانجی‌گری قادر به جلوگیری از فروپاشی زیرساخت‌های نظامی رژیم نخواهد بود.
- تکاپوی دیپلماتیک پکن برای مهار بحران‌سازی‌های رژیم تهران؛ رایزنی‌های شی جین‌پینگ زیر سایه حملات آمریکا به قشم
- پس از حملات به جزیره قشم؛ آیا واشنگتن در تدارک تشدید رویارویی با تهران است؟
- تضاد آشکار اولویت‌های نظامی حاکمیت با بحران‌های عمیق معیشتی در ایران؛ تمرکز دستگاه تبلیغاتی حکومت بر تهدیدهای فرامرزی
- شوک تنش‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه به بازارهای جهانی انرژی و شتاب‌گیری گذار به سوخت‌های پاک
- افزایش گمانه‌زنی‌ها پیرامون پرونده‌های قضایی اصفهان و تشدید بازداشت‌های اخیر در چند استان ایران
