آمار تورم، سقوط ارزش پول ملی و آشفتگی در تجارت نشان می‌دهد هزینه جنگ بر مشروعیت نظام فشار وارد کرده و هراس از اعتراضات را دوباره به صدر نگرانی‌ها بازگردانده است.
با وجود تلاش تهران برای نمایش توان ایستادگی در برابر ایالات متحده، فشار بر اقتصاد ایران با ادامه جنگ، کاهش صادرات نفت، اختلال در تجارت و افزایش قیمت‌ها رو به افزایش است؛ آن هم در حالی که در داخل کشور این نگرانی وجود دارد که بحران اقتصادی به موج تازه‌ای از اعتراضات تبدیل شود و نظام را تهدید کند.
بر اساس تحلیلی که خبرگزاری “رویترز” با استناد به اظهارات مقام‌های ایرانی، شهروندان و شاخص‌های اقتصادی ارائه کرده، ایران در حالی وارد جنگ شد که از پیش نیز با تورم بالا، افت مداوم ارزش ریال، کمبود انرژی و تحریم‌های طولانی‌مدت دست‌وپنجه نرم می‌کرد؛ و جنگ نیز خسارت‌های تازه‌ای به زیرساخت‌ها، تولید و تجارت وارد کرده است.
این خبرگزاری می‌گوید سه مقام ایرانی از افزایش فشارها در داخل کشور سخن گفته‌اند؛ فشارهایی که ممکن است به ناآرامی‌های گسترده منجر شود، آن هم در شرایطی که ایالات متحده به سمت تشدید تحریم‌ها و فشار اقتصادی بر تهران حرکت می‌کند.
اقتصادی که با هزینه جنگ روبه‌رو است
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از آنکه اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، اعلام کرد واشنگتن اقداماتی «بی‌سابقه» اتخاذ خواهد کرد، ایران را به اعمال تدابیر اقتصادی جدید تهدید کرد.
این تهدیدها در حالی مطرح می‌شود که نرخ‌های تورم در ایران به سطوحی بسیار بالا رسیده است. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، تورم سالانه در تیر/ژوئیه به 66 درصد رسید، در حالی که قیمت مصرف‌کننده نسبت به مدت مشابه سال قبل 87.9 درصد افزایش یافت و قیمت مواد غذایی نیز 128 درصد بالا رفت.
این ارقام بازتاب‌دهنده بحرانی مالی است که به‌طور مستقیم در زندگی ایرانیان دیده می‌شود؛ از کاهش قدرت خرید و افزایش هزینه‌های مسکن و خوراک گرفته تا دشوارتر شدن یافتن فرصت‌های شغلی.
رویترز به نقل از ایرانیان گزارش داد که جنگ باعث توقف یا تعویق پروژه‌های اقتصادی، تعطیلی شرکت‌ها و اخراج کارکنان شده است؛ در حالی که برخی خانواده‌ها ناچار شده‌اند مصرف گوشت و کالاهای اساسی را کاهش دهند و به مناطق کم‌هزینه‌تر نقل مکان کنند.
ریال دستمزدها را می‌بلعد
مقام‌های ایرانی امسال حداقل دستمزد را حدود 60 درصد افزایش دادند، اما کاهش ارزش ریال اثر این افزایش را محدود کرده است.
به گزارش رویترز، ارزش دلاری حداقل دستمزد از اواخر مارس/اسفند حدود 105 دلار کاهش یافته و به 86 دلار رسیده است.
اجاره‌بها نیز نسبت به سال قبل 31 درصد افزایش یافته، در حالی که رسانه‌های رسمی ایران از رشد حدود 50 درصدی قیمت مسکن در تهران در مقایسه با سال گذشته خبر داده‌اند.
به نوشته رویترز، این شاخص‌ها نشان می‌دهد نظام ایران با معادله‌ای دشوار روبه‌رو است: افزایش دستمزدها در شرایطی که ارزش پول با سرعت کاهش می‌یابد کافی نیست، و در مقابل، رشد قیمت‌ها درآمد خانوارها را فرسوده و دامنه گروه‌های آسیب‌دیده را گسترده‌تر می‌کند.
از بحران اقتصادی تا اعتراض
اما به گفته منابعی که با رویترز گفت‌وگو کرده‌اند، بزرگ‌ترین خطر برای نظام شاید فقط در حجم زیان‌های اقتصادی نباشد، بلکه در تبدیل شدن این خسارت‌ها به اعتراضات مردمی نهفته باشد.
از نظر تاریخی، بحران‌های اقتصادی یکی از محرک‌های اصلی اعتراضات در ایران بوده‌اند؛ اعتراضاتی که سپس مطالبات اقتصادی در آنها به شعارهای سیاسی علیه ساختار خود نظام تبدیل شده است.
یک مقام پیشین اصلاح‌طلب می‌گوید انتصاب حسین طائب، که نامش با سرکوب اعتراضات پیشین گره خورده، به فرماندهی نیروهای بسیج، نشانه‌ای از افزایش نگرانی مقام‌ها از بازگشت ناآرامی‌هاست.
نیروهای بسیج زیرمجموعه «سپاه پاسداران» هستند و در کنار نهادهای امنیتی، در مقابله با اعتراضات گذشته نقشی اصلی داشته‌اند.
در ماه‌های اخیر، مقام‌ها همچنین دست به اقدامات گسترده امنیتی و قضایی زده‌اند که روزنامه‌نگاران، وکلا، فعالان، دانشجویان و مدافعان حقوق بشر را هدف قرار داده است؛ اقداماتی که مقام‌ها آن را برای حفظ ثبات در دوران جنگ ضروری می‌دانند، اما منتقدان معتقدند می‌تواند بر شدت نارضایتی‌ها بیفزاید.
هرمز هزینه‌ها را دوچندان می‌کند
فشارها تنها به تحریم‌ها و حملات نظامی محدود نمی‌شود. اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز، هزینه انتقال کالا به ایران را افزایش داده است؛ آن هم در حالی که تهران می‌کوشد از مسیرهای جایگزین از طریق کریدورهای زمینی و دریای خزر استفاده کند.
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، گفت مشکلات کشور «چندین برابر شده» و درآمدها کاهش یافته است. او اشاره کرد کالاهایی که پیش‌تر از راه دریا می‌رسیدند، اکنون از مسیرهایی طولانی‌تر و پرهزینه‌تر منتقل می‌شوند.
یک نماینده ایرانی نیز اشاره کرد که محاصره دریایی عملاً واردات بنزین را متوقف کرده است، در حالی که تولید داخلی روزانه تنها حدود 130 میلیون لیتر است، در برابر مصرفی که به 137 میلیون لیتر می‌رسد.
رویترز به بیان دقیق‌تر می‌گوید هرچه جنگ طولانی‌تر شود و تجارت و نفت بیشتر دچار اختلال شوند، فشار بر توان دولت ایران برای اداره اقتصاد و تأمین نیازهای اساسی بیشتر خواهد شد.
میان فشار آمریکا و مشت آهنین امنیتی
این تحولات نظام ایران را در برابر تناقضی آشکار قرار داده است. هرچه هزینه جنگ و تحریم‌ها بالاتر می‌رود، مقام‌ها برای جلوگیری از تبدیل خشم اجتماعی به اعتراضات، به ابزارهای امنیتی بیشتری نیاز پیدا می‌کنند؛ اما گسترش سرکوب امنیتی می‌تواند در مقابل شکاف میان جامعه و نهادهای حاکم را عمیق‌تر کند.
این بحران همچنین بر دولت و جریان عمل‌گرا فشار وارد می‌کند؛ جریانی که به کاهش تحریم‌ها و باز شدن کانال‌های تجاری نیاز دارد، در حالی که تداوم بحران‌ها به نهادهای امنیتی و «سپاه پاسداران» فضای بیشتری می‌دهد، زیرا این دو به‌عنوان بازیگرانی دیده می‌شوند که بیش از دیگران توان مدیریت مرحله جنگ و تنش را دارند.
در نتیجه، نبرد اقتصادی برای تهران از نبرد سیاسی جدا به نظر نمی‌رسد. اگر ایران بتواند برای مدتی فشارهای نظامی را تحمل کند، شاید پرسش دشوارتر این باشد که آیا می‌تواند هزینه جنگ را در داخل خود ایران تاب بیاورد یا نه.
- تقارن سه پرونده امنیتی و بن‌بست دیپلماتیک؛ آیا احتمال حمله مجدد به ایران افزایش یافته است؟
- تشدید جنون‌آمیز اعدام‌ها در ایران؛ ۶۰۴ قربانی در ۹ ماه به عنوان ابزار ارعاب و بقای رژیم
- اولتیماتوم واشینگتن به تهران؛ توقف غنی‌سازی شرط پایان جنگ هفت‌ماهه
- ثبت رکورد بی‌سابقه در حملات موشکی به نفتکش‌ها و تهدید تازه سپاه پاسداران برای انسداد تنگه هرمز
- عملیات “فجر یمن”؛ آیا وابستگی به ایران پایان “حوثی‌ها” را تسریع می‌کند؟
