در تازهترین تحول پیرامون تجمع مذهبی اربعین، مقامهای رسمی عراق در تاریخ ۵ اوت ۲۰۲۶ (۱۴ مرداد ۱۴۰۵) آمارهای نهایی و رسمی مشارکتکنندگان در این مراسم را منتشر کردند. به گزارش وبسایت خبری پارستودی به نقل از مقامهای عراقی، نسیف جاسم الخطابی، استاندار کربلا، اعلام کرد که بیش از ۲۲ میلیون زائر در آیین اربعین سال جاری شرکت کردهاند.
از این میان، حدود ۵ میلیون نفر را زائران خارجی تشکیل میدهند که از ۱۷۲ کشور جهان وارد خاک عراق شدهاند. این آمار نشان میدهد که این گردهمایی سالانه بار دیگر به عنوان یکی از بزرگترین تجمعات مذهبی در سراسر جهان ثبت شده است. همچنین بر اساس گزارشهای رسمی، ۱۶ هزار موکب مردمی در طول مسیرها به ارائه خدمات پرداخته و نهادهای درمانی عراق خدمات بهداشتی گستردهای به میلیونها زائر ارائه کردهاند.
دیپلماسی مذهبی و حضور مقامهای خارجی
این مراسم که به عنوان چهلمین روز پس از سالگرد عاشورا برگزار میشود، امسال با پیوندهای دیپلماتیک و سیاسی عمیقی همراه بود. خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارش خود به تاریخ ۴ اوت ۲۰۲۶ (۱۳ مرداد ۱۴۰۵) اشاره کرد که حضور عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در شهرهای نجف و کربلا به این رویداد مذهبی ابعاد سیاسی برجستهتری بخشید. عراقچی که برای هماهنگی امور کنسولی و بررسی خدمات ارائهشده به زائران ایرانی به عراق سفر کرده بود، با استانداران کربلا و بصره دیدار و گفتگو کرد. بر اساس گزارش خبرگزاری رسمی ایران (ایرنا)، این حضور در شرایطی صورت گرفت که بغداد تلاش میکند توازنی ظریف در روابط خود با تهران و واشنگتن برقرار کند و از کشیده شدن به تنشهای فزاینده منطقهای دوری جوید. حضور این مقام بلندپایه ایرانی در این مراسم، نمایانگر پیوندهای اجتماعی و سیاسی گسترده میان دو کشور همسایه است؛ پیوندهایی که بر سیاست داخلی عراق نیز تأثیرگذار است.
امنیت در آمادهباش کامل نیروهای مسلح
برگزاری تجمعی با این ابعاد، دستگاههای امنیتی و نظامی عراق را با چالشی بزرگ روبهرو کرد. به گزارش خبرگزاری رسمی عراق، دولت این کشور برای تأمین امنیت زائران، طرح امنیتی گستردهای را با مشارکت نیروهای ارتش، پلیس فدرال، دستگاههای اطلاعاتی، نیروهای حشدالشعبی و نهادهای محلی به اجرا گذاشت. سعد معن، رئیس واحد اطلاعرسانی امنیتی عراق، اعلام کرد که این طرح با موفقیت کامل و بدون بروز رخنه امنیتی اجرا شده است. با این حال، کارشناسان امنیتی در گفتگو با رسانههای بینالمللی تأکید کردهاند که حجم بالای جمعیت، خطوط طولانی پیادهروی زمینی و ورود میلیونی از گذرگاههای مرزی، اربعین را به یکی از پیچیدهترین آزمونهای سالانه برای دستگاه امنیتی عراق تبدیل میکند. این چالش بهویژه در سال جاری به دلیل ناامنیهای منطقهای و بیثباتی مسیرهای مواصلاتی، اهمیت و حساسیت بیشتری یافته بود.
بحران ارزی و راههای تنفس اقتصادی
در بخش اقتصادی، هزینههای برگزاری این مراسم بر بودجه تحت فشار دولت عراق سنگینی میکرد. عراق که بخش عمده درآمد خود را از صادرات نفت تأمین میکند، به دلیل اختلالات شدید در تردد دریایی خلیج فارس با کاهش شدید درآمدهای ارزی مواجه شده است. شبکه خبری آمریکایی الحره در گزارشی اعلام کرد که مسدود شدن مقطعی مسیرهای دریایی در نیمه نخست سال جاری میلادی، صادرات دریایی عراق را به شدت کاهش داده و زیانهای مالی سنگینی به بودجه بغداد وارد کرده است.
در واکنش به این وضعیت دشوار و با هدف کاهش وابستگی به آبراههای جنوبی، دولت عراق در تاریخ ۱ اوت ۲۰۲۶ (۱۰ مرداد ۱۴۰۵) توافقی یکساله با ترکیه امضا کرد. به گزارش شبکه خبری الجزیره، این توافق که میان شرکتهای دولتی دو کشور به امضا رسید، اجازه میدهد روزانه حداقل ۷۵۰ هزار بشکه نفت خام از طریق خط لوله کرکوک-جیهان صادر شود. این مسیر راهبردی به عراق کمک میکند بخشی از درآمدهای صادراتی خود را احیا کند، هرچند تحلیلگران اقتصادی معتقدند این خط لوله بهتنهایی قادر به جبران کامل ظرفیت صادرات دریایی از بنادر جنوبی نخواهد بود.
هزینههای عمومی دولت و واکنشهای محلی
مخارج ناشی از سازماندهی چنین رویدادی فراتر از وظایف امنیتی است. شهرداریها، وزارتخانههای بهداشت، حملونقل، برق و آب ناچارند منابع کلانی را برای چندین هفته به این مراسم اختصاص دهند. اگرچه این رویداد مذهبی برای بخشهایی از اقتصاد محلی از جمله هتلداری، حملونقل و فروشگاهها در شهرهای کربلا، نجف و بغداد رونق موقتی ایجاد میکند، اما به گزارش خبرگزاری فرانسه، در شرایطی که مردم عراق با قطعی مکرر برق و مشکلات معیشتی مواجه هستند، بحثها درباره هزینهکردهای عمومی دولتی در قبال نیازهای روزمره شهروندان پررنگتر شده است. علاوه بر این، به گزارش آسوشیتدپرس، کاهش حضور بخشی از زائران خارجی در مقایسه با سالهای گذشته به دلیل دشواریهای سفر و شرایط ناپایدار منطقه، بر رونق بازارهای محلی خدمات تأثیر منفی گذاشته است.
موازنه داخلی و چالش سلاح در دست دولت
اربعین علاوه بر جنبههای مذهبی و اقتصادی، بستر مناسبی برای رقابتهای نمادین میان جریانهای مختلف سیاسی در عراق فراهم کرده است. گروههای نزدیک به حشدالشعبی، احزاب دولتی و دفاتر مراجع مذهبی هر کدام میکوشند با برجسته کردن نقش خود در تأمین امنیت و توزیع خدمات، پایگاه اجتماعی خود را تقویت کنند. از سوی دیگر، دولت مرکزی عراق در موقعیت حساسی قرار دارد؛ از یک سو باید موازنه سیاسی مناسبی برقرار کند و از سوی دیگر تصویر کشوری فراگیر را برای تمام اقلیتهای مذهبی و قومی خود حفظ نماید. این موازنه زمانی دشوارتر میشود که بدانیم دولت بغداد تحت فشارهای داخلی و بینالمللی برای مهار گروههای مسلح غیررسمی قرار دارد. در نهایت، رویداد اربعین امسال نشان داد که این گردهمایی فراتر از یک مناسبت مذهبی، صحنه نمایش توانایی دولت عراق در مدیریت همزمان چالشهای داخلی، روابط با تهران و واشنگتن و عبور از بحرانهای اقتصادی است.
