پس از بیش از ۹ روز توقف کامل پروازها میان ایران و عراق در پی تحریم‌های فلج‌کننده ایالات متحده علیه صنعت هوانوردی جمهوری اسلامی، نخستین پرواز مسافربری ایران روز یکشنبه، ۱۳ مهرماه ۱۴۰۵، در فرودگاه بین‌المللی نجف به زمین نشست. این تحول به دنبال موافقت مشروط وزارت خزانه‌داری آمریکا با اعطای معافیت محدود به بغداد برای انتقال زائران شیعه رقم خورد؛ توافقی که طی آن به شرکت‌های هواپیمایی ایران اجازه داده می‌شود روزانه تا سقف ۴۰ پرواز رفت و برگشت به نجف انجام دهند. با این حال، شرکت هواپیمایی ماهان‌ایر به عنوان بازوی لجستیکی و تروریستی سپاه پاسداران از این توافق کاملاً مستثنی شد و در انزوای تحریمی باقی ماند.
بر اساس گزارش روزنامه نیویورک تایمز، این معافیت ویژه در جریان مذاکرات فشرده روز پنج‌شنبه میان اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، و فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در واشینگتن حاصل شد. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با اعلام رسمی این توافق تصریح کرد که دولت او موفق به کسب مجوز از واشینگتن برای برقراری مجدد پروازها میان نجف و شهرهای ایران شده است. صدور این معافیت اضطراری، تنش‌های فزاینده میان بغداد و واشینگتن را در میانه جنگ گسترده آمریکا با حکومت ایران تعدیل کرد؛ به ویژه آن‌که دولت عراق از اواخر ماه سپتامبر برای پرهیز از تحریم‌های ثانویه، حریم هوایی خود را به روی تمام پروازهای ایرانی بسته بود.
فرود نخستین هواپیمای کاسپین در نجف و استثنا شدن قطعی ماهان‌ایر
مصطفی کبه، مدیر روابط عمومی فرودگاه بین‌المللی نجف، در گفت‌وگو با خبرگزاری رسمی عراق تأکید کرد که پس از وقفه‌ای ۹ روزه، یک فروند هواپیمای مسافربری متعلق به شرکت هواپیمایی کاسپین با بیش از ۱۵۰ مسافر از مبدا تهران در این فرودگاه فرود آمد. مصطفی کبه، مدیر روابط عمومی فرودگاه بین‌المللی نجف، تصریح نمود که طبق برنامه‌ریزی مدیریت فرودگاه، در فاز نخست احیای این مسیر، پذیرش پروازهای ایران با سه پرواز عصرگاهی آغاز می‌شود و به تدریج به سقف ۴۰ پرواز روزانه افزایش خواهد یافت. پیش‌تر نیز وزارت حمل‌ونقل عراق اعلام کرده بود مجوز پرواز هواپیماهای شرکت ملی هواپیمایی عراق به مقاصد ایران را از واشینگتن دریافت کرده است.
با وجود این گشایش محدود برای مسافران عادی، واشینگتن و بغداد بر تداوم ممنوعیت پروازی ماهان‌ایر پافشاری کردند. در بیانیه رسمی علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، قید شد که شرکت ماهان‌ایر مشمول این معافیت نیست و هیچ مجوزی برای ورود به آسمان عراق نخواهد داشت. این شرکت که از سال ۲۰۱۱ میلادی به اتهام انتقال نیروهای مسلح، سلاح، پول و تجهیزات جنگی برای نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در لیست سیاه تروریستی آمریکا قرار دارد، کماکان با بایکوت منطقه‌ای روبه‌رو است. حذف قاطع ماهان‌ایر نشان داد که تلاش‌های مذبوحانه جمهوری اسلامی برای استفاده ابزاری از پوشش زیارتی جهت پشتیبانی لجستیکی از شبه‌نظامیان نیابتی خود در عراق با شکست مواجه شده است.
باج‌خواهی نافرجام تهران و لفاظی‌های تند علیه نخست‌وزیر عراق
توقف پروازها در روزهای گذشته، خشم سران جمهوری اسلامی و گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به سپاه در داخل عراق را برانگیخته بود. حکومت ایران که سالانه میلیون‌ها زائر را با اهداف ایدئولوژیک و سیاسی راهی اماکن مذهبی عراق می‌کند، قطع خطوط هوایی را ضربه‌ای به پرستیژ منطقه‌ای خود قلمداد می‌کرد. وزارت امور خارجه ایران با صدور بیانیه‌ای تند خواستار “اقدامات مناسب” دولت عراق در سرپیچی از فشارهای آمریکا شده بود. هم‌زمان، علی‌اکبر ولایتی، مشاور سیاست خارجی رهبر جمهوری اسلامی، در شبکه اجتماعی اکس با لحنی تهدیدآمیز شخص علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، را هدف حمله قرار داد و نوشت: “مشروعیت از واشینگتن نمی‌آید؛ مشروعیت از خاک نجف و خون شهدا سرچشمه می‌گیرد.”
این لفاظی‌های تند علی‌اکبر ولایتی، مشاور سیاست خارجی رهبر جمهوری اسلامی، بازتاب‌دهنده سرخوردگی عمیق حکومت تهران از پایبندی بغداد به هنجارهای بین‌المللی و گریز از ماجراجویی‌های رژیم ایران بود. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، بدون اعتنا به تهدیدات لفظی مقامات ایرانی و شبه‌نظامیان مسلحی که خواستار تقابل با غرب بودند، کانال دیپلماتیک با کاخ سفید را حفظ کرد. موضع قاطع بغداد اثبات نمود که ادعاهای حاکمیت تهران مبنی بر نفوذ بلامنازع بر عراق توهمی بیش نبوده و منافع ملی عراق فراتر از باج‌خواهی‌های ایدئولوژیک رژیم ایران تعریف می‌شود.
شروط راهبردی واشینگتن و تعهد خلع سلاح شبه‌نظامیان نیابتی
بر پایه گزارش روزنامه نیویورک تایمز، موافقت وزارت خزانه‌داری آمریکا با این معافیت بخشی از یک بسته توافق امنیتی و سیاسی کلان میان واشینگتن و بغداد بوده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در بیانیه‌ای اعلام کرد اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، و فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، “گفت‌وگوهایی صریح” پیرامون تحریم‌های فلج‌کننده هوانوردی، سفرهای مذهبی به نجف و روند خلع سلاح گروه‌های مسلح وابسته به ایران داشته‌اند. فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در این نشست تعهدات دولت متبوع خود را در خصوص مهار فعالیت‌های مخل امنیت منطقه‌ای مورد تأکید مجدد قرار داد.
یکی از بندهای کلیدی این چارچوب همکاری، پایبندی علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، به تعهد رسمی خود مبنی بر خلع سلاح کامل تمامی گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به رژیم ایران تا خردادماه آینده است. دولت آمریکا در ماه گذشته مقررات تنبیهی سنگینی را علیه شبکه هوانوردی ایران به اجرا گذاشت و به تمامی کشورهای ثالث هشدار داد که ارائه خدمات سوخت‌رسانی یا لجستیکی به خطوط هوایی تهران، آن‌ها را در معرض قطع کامل دسترسی به نظام مالی آمریکا قرار می‌دهد. بنابراین، اعطای معافیت محدود به فرودگاه نجف، امتیازی حساب‌شده از سوی واشینگتن برای تقویت موضع دولت مرکزی عراق در مهار نیروهای نیابتی تهران ارزیابی می‌شود.
انزوای بین‌المللی ناوگان هوایی ایران در بحبوحه جنگ منطقه‌ای
رویدادهای اخیر نشان‌دهنده سقوط کم‌سابقه جایگاه ناوگان هوایی جمهوری اسلامی در عرصه جهانی است. بسته شدن متوالی حریم‌های هوایی کشورهای همسایه به روی پروازهای ایران و هراس کشورها از تحریم‌های ثانویه وزارت خزانه‌داری آمریکا، ارتباطات هوایی غیرنظامیان ایرانی با دنیای خارج را به پایین‌ترین سطح در دهه‌های گذشته رسانده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، پیش‌تر صراحتاً اعلام کرده بود که واشینگتن شریان‌های مالی و پروازی رژیم را برای قطع درآمدهای تروریسم بخشکانده و مانع از تحرکات نظامی پنهان آن در منطقه خواهد شد.
در پایان، ازسرگیری مشروط پروازها به نجف نه یک پیروزی برای دیپلماسی رژیم ایران، بلکه نمادی از پذیرش تحقیرآمیز شروط امنیتی غرب توسط تهران است. محرومیت ابدی شرکت‌هایی نظیر ماهان‌ایر، کنترل شدید سقف پروازها و تعهد دولت عراق به خلع سلاح گروه‌های وابسته به سپاه، گواه آن است که جمهوری اسلامی حتی در حیاط‌خلوت سنتی خود در عراق ناگزیر از تمکین به معادلات تحریمی واشینگتن شده است. ناتوانی تهران در تحمیل اراده خود به بغداد ثابت کرد که ماجراجویی‌های نظامی رژیم، هوانوردی غیرنظامی کشور را به گروگان گرفته و آن را در ضعیف‌ترین موقعیت تاریخی خود نشانده است.
- ازسرگیری مشروط پروازهای ایران به نجف پس از معافیت واشینگتن؛ تداوم تحریم ماهان‌ایر و شکست فشارهای تهران بر بغداد
- تحصن اعتراضی دانشجویان دانشگاه خواجه‌نصیر در واکنش به احکام محرومیت از تحصیل
- اتاق تاریک تصمیم در تهران؛ کمیته شش‌نفره، دیپلماسی در حاشیه و موازنه واقعی قدرت
- سقوط تاریخی ریال و ثبت رکورد تازه نرخ دلار
- خانه‌نشینی ۸۰ هزار پرستار و موج استعفای جمعی؛ زنگ خطر فروپاشی ساختاری در نظام سلامت ایران
