هدف قرار دادن مواضعی در برخی کشورهای خلیج فارس از سوی ایران شاید تازگی نداشته باشد. حملات نظامی ایالات متحده آمریکا به اهداف ایرانی، بهویژه در جزیره راهبردی قشم، نیز دور از انتظار نیست.
در ساعتهای مختلف روز ۱۷ نوامبر جاری، پدافند هوایی کویت و بحرین اعلام کردند که با حملات پهپادهای متخاصم به خاک این دو کشور مقابله کردهاند.
در مقابل، ارتش ایران اعلام کرد که با پهپاد، «سامانههای پدافند هوایی و سکوهای پرتاب پهپاد و موشک ارتش ایالات متحده در پایگاه علیالسالم کویت» را هدف قرار داده است.
اما پرسش این است که چرا ایران، در حالی که هنوز فرصت مذاکره از دست نرفته، تنش را تا این اندازه افزایش میدهد؟ این حملات متقابل همچنین پیش از دیدار سهجانبه رؤسای جمهور آمریکا، چین و فدراسیون روسیه رخ میدهد؛ دیداری که پرونده ایران یکی از مهمترین موضوعات آن خواهد بود.
جزیره قشم؛ اهمیت راهبردی در تنگه هرمز
برخی بر این باورند که تهران پس از ماهها تحولات میدانی، اکنون خود نیز برای فشار بر طرف آمریکایی و تقویت جایگاهش در مذاکرات وارد عمل شده است. تهران میخواهد نشان دهد که هرگونه اقدام نظامی آمریکا علیه آن به خاک ایران محدود نخواهد ماند و میتواند به پایگاهها و منافع آمریکا در منطقه گسترش یابد.

تهدید مسیرهای کشتیرانی و عرضه انرژی نیز بخشی از این رویکرد است؛ بهویژه آنکه گزارشهای متعددی از مطرح شدن دوباره احتمال اقدام نظامی گسترده حکایت دارند و به گزارش «رویترز»، مذاکرات در انتظار تفاهم بر سر برخی بندها و ترتیب اجرای آنها معلق مانده است.
با این حال، پیامدهای این راهبرد به واشنگتن محدود نمیشود؛ بلکه کشورهای خلیج فارس را در معرض تهدید مستقیم قرار میدهد و گذرگاههای حیاتی دریایی را به اهرم فشار در منازعهای تبدیل میکند که اقتصادهای منطقه، بهویژه کشورهای خلیج فارس، توان تحمل طولانیمدت پیامدهای آن را ندارند.
دقیقاً از همین منظر باید اظهارات مقامهای «سپاه پاسداران» ایران درباره کارگذاری مینهای جدید در تنگه هرمز را با دقت ویژه بررسی کرد.
در مقابل، تمرکز شمار زیادی از حملات آمریکا بر اهدافی مشخص، بهویژه در جزیره قشم، در طول ماههای جنگ تا ۱۷ نوامبر جاری، میتواند معنادار باشد. این موضوع نیز ضرورت شناخت ماهیت عملیات برقآسا در حاشیه تنگه هرمز را مطرح میکند.
بهویژه آنکه موقعیت جغرافیایی این جزیره اهمیت و تأثیر زیادی دارد. قشم در امتداد ساحل ایران و در ورودی شرقی تنگه هرمز قرار دارد و امکان رصد رفتوآمد کشتیها و پوشش گذرگاههای دریایی منتهی به تنگه را فراهم میکند.
سامانه دفاع ساحلی نیز اهمیت دارد؛ زیرا میتوان از این جزیره برای استقرار رادارهای پایش دریایی، موشکهای ساحلی، پهپادها و سامانههای پدافند هوایی استفاده کرد و به این ترتیب، توان ایران را برای کشف و رهگیری اهداف و درگیری با آنها تقویت کرد.
در حوزه فرماندهی و کنترل نیز تأسیسات ارتباطی، پایش و کنترل امکان یکپارچهسازی اطلاعات دریافتی از تجهیزات دریایی، هوایی و ساحلی و هماهنگی در بهکارگیری تسلیحات مستقر در سواحل ایران و جزایر مجاور را فراهم میکنند.
در نهایت، ویژگیهای طبیعی و وسعت نسبی جزیره امکان دفاع در عمق را فراهم میکند و فرصتهایی برای پراکندهسازی، پنهانسازی و جابهجایی تجهیزات و امکانات نظامی به وجود میآورد؛ امری که از کار انداختن دائمی آنها را تنها با حملات هوایی دشوار میکند.
اما مهمتر از اهمیت نظامی جزیره، نکتهای است که تحولات اخیر درباره ماهیت راهبرد ایران آشکار میکند: تهران میکوشد با گره زدن امنیت کشتیرانی بینالمللی به سرانجام رویارویی با آمریکا، جغرافیا را به ابزاری برای باجگیری راهبردی تبدیل کند.
تحرکات بینالمللی تهران؛ راه خروج یا مانور؟
در کنار این موارد، باید کارنامه دستگاه دیپلماسی ایران در میانه نوامبر جاری را نیز بررسی کرد. در این مقطع، دیپلماسی ایران شاهد تحرکات فشرده منطقهای به رهبری عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، بود. مهمترین بخش این تحرکات، دو سفر رسمی به پاکستان و عمان برای بررسی پروندههای مرتبط با جنگ و صلح، فرصتهای کاهش تنش در منطقه و ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز بود.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، سفرهای خود را روز ۱۵ نوامبر جاری با عزیمت به اسلامآباد، پایتخت پاکستان، آغاز کرد و در سیامین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اقتصادی شرکت کرد.
محور اعلامشده گفتوگوهای عراقچی در اسلامآباد، تقویت یکپارچگی تجاری منطقه و همزمان جلب حمایت دیپلماتیک از طرح پیشنهادی ایران برای پایان دادن به تشدید تنش نظامی با آمریکا بود. کشورهای عضو از این طرح استقبال کردند و پاکستان نیز بر ادامه میانجیگری برای کاهش تنش تأکید کرد.
وزیر امور خارجه ایران پس از پایان سفرش به پاکستان، روز سهشنبه ۱۷ نوامبر جاری، برای سفری رسمی راهی مسقط، پایتخت عمان، شد و با سلطان هیثم بن طارق و بدر البوسعیدی، همتای عمانی خود، دیدار کرد. گفتوگوهای مسقط به راههای دستیابی به تفاهمهای سیاسی و فنی برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری کشتیرانی، و نیز هماهنگی تلاشهای میانجیگرانه منطقهای برای متوقف کردن روند تشدید تنش و جلوگیری از گسترش دامنه درگیری در منطقه اختصاص داشت.

نکته قابل توجه در این دو سفر آن است که کشور مقصد نخست، از طرفهای دخیل در مذاکرات و تلاشهای میانجیگرانه بوده و میزبانی چند دور پیشین مذاکرات تهران و واشنگتن را بر عهده داشته است. کشور مقصد دوم نیز شریک جغرافیایی ایران در تنگه هرمز و از میانجیهای دیرینه میان تهران و غرب است.
در این میان، گفتوگوی تلفنی عراقچی با سرگئی لاوروف، همتای روس او، هنگام حضور در پاکستان نیز قابل توجه است. دو طرف پیش از نشست رؤسای جمهور روسیه، چین و آمریکا در چین، درباره روند بحران منطقه، راههای رفع عوامل آن و پیشبرد روند حل بحران خاورمیانه تا رسیدن به مرحلهای امن از طریق ابتکارهای دیپلماتیک گفتوگو کردند.
اما دیدارها و سفرهای متعدد دیپلماتیک عراقچی را نباید جدا از تحرکات نظامی ایران ارزیابی کرد. تهران میکوشد کانالهای مذاکره را باز نگه دارد و همزمان از اهرمهای فشار میدانی و تهدید تنگه هرمز استفاده کند تا پیش از هرگونه توافق احتمالی، سقف مطالبات خود را بالا ببرد و شرایط بهتری به دست آورد.
از این منظر میتوان گفت تهران در واقع خواهان پایان دادن به رویارویی نیست، بلکه در پی توافقی است که دستاوردهای نظامی و راهبردیاش را حفظ کند و نفوذ بیشتری بر امنیت کشتیرانی منطقه به آن بدهد.
تناقضهای موضع چین در قبال جنگ ایران
درک جایگاه ایران در رویارویی کنونی، بدون توجه به نقش منفی چین در جنگ جاری منطقه ممکن نیست. این نقش از مواضع دیپلماتیک اعلامشده فراتر میرود و شبکه گستردهای از منافع اقتصادی و راهبردی را در بر میگیرد که به تهران در کاهش آثار فشارهای آمریکا کمک میکند.
پکن که در مواضع رسمی خود خواستار خویشتنداری و حل اختلافها از راه گفتوگو است، روابط اقتصادی و راهبردی نزدیکی با تهران دارد و خریدار اصلی نفت ایران به شمار میرود. بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، وابسته به «کنگره» آمریکا، در مارس ۲۰۲۶، چین حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را خریداری کرده است. شبکههای تجاری و مالی و شرکتهای واسطه نیز به تهران در دور زدن تحریمهای آمریکا کمک میکنند.
اهمیت این رابطه به خرید نفت با تخفیف محدود نمیشود. بنا بر همین گزارش، این روابط انتقال فناوریها و اقلام دومنظوره و تسهیل معاملات مرتبط با برنامههای موشکی و پهپادی ایران را نیز در بر میگیرد. برخی شرکتها و واسطهها نیز در اداره شبکههای حملونقل نفت ایران نقش دارند.
این کمیسیون همچنین به گزارشهایی اشاره کرده است که بر اساس آنها، دو کشتی دولتی ایران پس از آغاز حملات آمریکا، در بندری در چین ماده پرکلرات سدیم دریافت کردهاند؛ مادهای که در تولید سوخت جامد موشک به کار میرود.
این اطلاعات پرسشهایی درباره شکاف میان دعوت چین به کاهش تنش و اقدامات اقتصادی و فنی این کشور مطرح میکند؛ اقداماتی که به ایران در حفظ توانمندیهایش کمک میکند. این دادهها همچنین از تناقض میان درخواستهای چین برای پایان جنگ و سیاستهایی پرده برمیدارد که هزینه اقتصادی فشارهای واردشده بر تهران را کاهش میدهد و مجال بیشتری برای ادامه تشدید تنش در اختیار آن میگذارد.
از این منظر، نمیتوان نقش چین را صرفاً دیپلماتیک و کاملاً بیطرفانه دانست؛ زیرا تداوم خرید نفت ایران و فراهم کردن مسیرهای جایگزین تجاری و مالی، هزینه تحریمها را برای تهران کاهش میدهد و مجال بیشتری برای ادامه سیاستهای خصمانه منطقهای و نظامیاش به آن میدهد.
بنابراین، نقش منفی چین در رویارویی ایران صرفاً به مواضع دیپلماتیک در دعوت به خویشتنداری محدود نیست؛ بلکه تداوم تأمین شبکهای از مجاری اقتصادی، تجاری و فنی را نیز در بر میگیرد که به تهران در تاب آوردن در برابر فشارهای آمریکا و ادامه فعالیتهای نظامیاش کمک میکند.
چین و روسیه؛ پشتیبانی از تهران و تهدید خلیج فارس
بر اساس تحلیلی که مؤسسه بریتانیایی «چتمهاوس» در فوریه ۲۰۲۶ منتشر کرد، پکن در چارچوب راهبردی بلندمدت با ایران تعامل میکند و بدون تعهد به دفاع نظامی از آن، از تداوم این شراکت بهره میبرد. این مؤسسه همچنین اشاره کرد که چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران از مسیر دریا را با تخفیف خریداری کرده است.
تناقض سیاست چین در همینجا نهفته است: این کشور خواهان وقوع جنگی گسترده در منطقه نیست که عرضه انرژی و تجارت را تهدید کند، اما همزمان از باقی ماندن ایران بهعنوان شریکی اقتصادی و سیاسی که توان به چالش کشیدن حضور آمریکا را دارد، سود میبرد و همچنان مجاری اقتصادیای فراهم میکند که به ایران در مقاومت در برابر فشارها کمک میکند.
از این رو، پکن مسئولیت مستقیمی در قبال تصمیمهای نظامی ایران ندارد، اما سیاستهای اقتصادی و تجاریاش به کاهش فشارهایی کمک میکند که قرار است تهران را به بازنگری در رفتار خصمانهاش وادار کند. این امر پرسشهایی درباره میزان جدیت چین در اعمال فشار واقعی بر ایران برای توقف تهدید کشتیرانی و حمله به کشورهای منطقه، بهویژه کشورهای خلیج فارس، مطرح میکند.
نقش روسیه در طولانی شدن رویارویی نیز تفاوت چندانی با نقش چین ندارد، اما در عرصه نظامی و اطلاعاتی مستقیمتر است. مسکو که در مواضع علنی خود صرفاً خواهان توقف جنگ است، متهم است که اطلاعات و تصاویر ماهوارهای در اختیار تهران قرار میدهد که به شناسایی موقعیت نیروها و اهداف آمریکایی در منطقه کمک میکند. انتقال فناوریهای پیشرفته پهپادی و تجهیزات نظامی نیز از دیگر اتهامهاست.
بر اساس گزارشی که مؤسسه «خاورمیانه» در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر کرد، حمایت روسیه شامل ارائه دادههای ماهوارهای برای هدفگیری و فناوریهای پهپادی بوده است. گزارشهای رسانهای نیز از استفاده ایران از اطلاعات روسیه برای شناسایی اهداف نظامی و تأسیسات حیاتی در منطقه خبر دادهاند.
خطر این همکاری تنها به تقویت توان تهاجمی ایران محدود نمیشود؛ بلکه تهدیدها علیه کشورهای خلیج فارس، از جمله تأسیسات انرژی، بنادر و زیرساختهای آنها را افزایش میدهد و امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و گذرگاههای دریایی بینالمللی را به خطر میاندازد.
ادامه جنگ همچنین به مسکو امکان میدهد از افزایش قیمت انرژی و تحلیل رفتن منابع نظامی آمریکا بهره ببرد، در حالی که کشورهای منطقه هزینههای امنیتی و اقتصادی فزایندهای را تحمل میکنند؛ از اختلال در عرضه نفت و افزایش هزینههای حملونقل و بیمه گرفته تا کاهش اعتماد بازارها و افت سرمایهگذاری.
به این ترتیب، به نظر میرسد سیاست روسیه تابع محاسبات منفعت و نفوذ است، حتی زمانی که این محاسبات به بهای ثبات خلیج فارس و امنیت تجارت بینالمللی تمام شود. بر اساس تحلیل تازه «لاوفر»، رسانه تخصصی امور امنیت ملی، در نوامبر جاری، نکته قابل توجه این است که مسکو به تهران در رویارویی با واشنگتن کمک میکند، اما این رابطه را شراکتی منفعتمحور میداند، نه اتحادی دائمی.
نشست چین؛ تفاهمهای محدود و پروندههای بزرگ
در چنین شرایطی، نشست سهجانبه چین دیروز، چهارشنبه ۱۸ نوامبر جاری، برگزار شد. شهر شنژن چین میزبان سه رئیسجمهور بود تا به گفته دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، درباره جنگهای ایران و اوکراین و نیز خلع سلاح هستهای گفتوگو کنند.
چین نیز تنها اعلام کرد که رهبران سه کشور «درباره حفظ صلح جهانی و تقویت ثبات راهبردی در روابط میان قدرتهای بزرگ، گفتوگوهای عمیقی خواهند داشت» و جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
دیدار سهجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با همتایان چینی و روس او، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، امروز پنجشنبه در حاشیه نشستهای مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین برگزار شد.
قرار بود این دیدار فرصتی برای گفتوگو درباره جنگهای ایران و اوکراین و نیز پرونده محدودسازی تسلیحات هستهای باشد؛ آن هم در شرایطی که تنش میان قدرتهای بزرگ رو به افزایش است و نظام توافقهای بینالمللی کنترل تسلیحات تضعیف شده است.
اما به گزارش خبرگزاری «آسوشیتدپرس»، این نشست که حدود ۷۰ دقیقه طول کشید، به پیشرفت چشمگیر یا اعلام توافقی درباره پیچیدهترین پروندهها منجر نشد. نتایج اعلامشده به تفاهمهایی کلی درباره اصلاح سازمان ملل متحد، افزایش تولید سوختهای فسیلی و محدود کردن صلاحیتهای دیوان کیفری بینالمللی محدود شد. با این حال، رهبران این نشست را مثبت و سازنده توصیف کردند.

در پرونده ایران، اهمیت تنگه هرمز بهعنوان نقطه تلاقی منافع آمریکا و چین برجسته شد. ترامپ تأکید کرد که دو کشور در تضمین تداوم جریان نفت از این تنگه منفعت مشترک دارند؛ تنگهای که رفتوآمد کشتیها در آن بر اثر حملات ایران مختل شده است.
کاخ سفید نیز امروز پنجشنبه اعلام کرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و همتایان چینی و روس او، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، پس از نشست سهجانبه در شهر شنژن، بر تعهد خود به حفظ امنیت بینالمللی و ثبات راهبردی تأکید کردند. کاخ سفید افزود که سه رئیسجمهور درباره وضعیت کنونی جهان بهطور عمیق تبادل نظر کردند.
جنگ ایران؛ میان احتمال رویارویی و فرصتهای توافق
در این میان، برخی معتقدند نشانههای فراوانی از حرکت به سوی درگیری نظامی گسترده علیه ایران وجود دارد؛ بهویژه با توجه به این حجم از تجمع نیروها و تجهیزات نظامی، در رأس آنها ناوهای هواپیمابر، و آمادگیهای نظامیای که این استقرارها نشان میدهد.
واشنگتن خواهان تضمین آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و دستیابی به تفاهمهایی قابل راستیآزمایی درباره برنامه هستهای ایران است. در مقابل، تهران اصرار دارد که پیش از ورود به مذاکرات اساسی درباره پرونده هستهای، محاصره دریایی و اقتصادی رفع شود، داراییهای مسدودشدهاش بازگردد و عملیات نظامی متوقف شود.
این مواضع از شکافی عمیق میان دو طرف حکایت دارد. ایران میخواهد اهرمهای فشاری را که در طول جنگ به دست آورده، به دستاوردهای سیاسی و اقتصادی تبدیل کند؛ در حالی که به نظر نمیرسد آمریکا آماده پذیرش توافقی باشد که کنترل ایران بر تنگه هرمز را تثبیت کند یا برنامههای هستهای و موشکی این کشور را از شمول هرگونه ترتیبات آینده خارج کند.
نشست سهجانبه چین شاید فرصتی مهم و اثرگذار برای مشخص شدن سناریوی محتمل خروج از وضعیت نه جنگ و نه صلح و تعیین تکلیف میان دو مسیر باشد: دستیابی به چارچوبی معقول برای توافقی صلحآمیز و پذیرفتنی با ایران، یا ورود به مرحله عملیات میدانی و اعلام شکست تلاشهای دیپلماتیک.
اما باید توجه داشت که به نظر نمیرسد تحرکات نظامی و دیپلماتیک ایران از یکدیگر جدا باشند؛ بلکه در دو مسیر موازی پیش میروند: نخست، افزایش هزینه هرگونه رویارویی نظامی احتمالی و دوم، باز نگه داشتن کانالهای مذاکره و میانجیگری؛ رویکردی که به تهران امکان میدهد با سناریوهای مختلف پیش رو مواجه شود.
با این حال، این راهبرد خطرهایی در بر دارد که کنترل پیامدهایشان از توان ایران خارج است. هدف قرار دادن کشورهای خلیج فارس و تهدید کشتیرانی بینالمللی، بهبود شرایط مذاکره را تضمین نمیکند؛ بلکه ممکن است دامنه رویارویی را گسترش دهد، انزوای منطقهای تهران را بیشتر کند و دلایل تشدید فشار بر آن و در نتیجه احتمال سقوط حکومتش را افزایش دهد.
اما چین که میکوشد خود را قدرتی حامی ثبات و چندجانبهگرایی بینالمللی معرفی کند، با تداوم تأمین مجاری اقتصادی، نظامی و فنی برای ایران، بدون اعمال فشار جدی برای توقف سیاستهای تنشزای آن، اعتبار گفتار دیپلماتیک خود را تضعیف میکند. این رویکرد همچنین نشان میدهد که آمادگی چین برای پذیرش مسئولیت واقعی در قبال امنیت منطقه و متحدانش در میان کشورهای خلیج فارس محدود است.
از این رو، نزدیکتر شدن رویارویی نظامی اکنون به توان بازیگران بینالمللی و منطقهای برای دستیابی به تفاهمی سیاسی بستگی دارد که مانع حرکت به سوی آن شود. در حالی که تحرکات نظامی فشار را افزایش میدهد، دیپلماسی همچنان مسیری است که میتواند از گسترش رویارویی جلوگیری کند یا دستکم لحظه انفجار را به تأخیر بیندازد. در این میان، فرصتهای توافق همچنان به میزان آمادگی تهران برای کنار گذاشتن سیاست تحمیل واقعیتها با توسل به زور و مداخله در امور کشورهای همسایه وابسته است.
- افزایش احتمال موج جدید حملات سهمگین آمریکا به رژیم ایران؛ تشدید درگیریها در خلیج فارس و بنبست کامل مذاکرات
- آزمون جرفالصخر؛ عقبنشینی تاکتیکی یا بازآرایی موازنه قدرت در عراق؟
- ایران میان طبل جنگ و مانورهای دیپلماتیک؛ آیا نشست چین تکلیف رویارویی را روشن میکند؟
- شکست باجخواهی نفتی رژیم ایران در خلیج فارس؛ سقوط چشمگیر بهای بنزین در سراسر ایالات متحده آمریکا
- گره پادمان و امنیت در وین؛ آمریکا و سه کشور اروپایی خواستار بازگشت بازرسان آژانس به تأسیسات هستهای ایران شدند
