وزارت خزانهداری ایالات متحده در تازهترین اقدام تحریمی خود در تاریخ ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱۷ شهریور ۱۴۰۵)، با انتشار بیانیهای رسمی اعلام کرد که ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با بخش هوانوردی تجاری و ترابری هوایی ایران را در فهرست تحریمهای دفتر کنترل داراییهای خارجی، موسوم به اوفک، قرار داده است.
بر اساس گزارش وبسایت وزارت خزانهداری آمریکا، این اقدام شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی فعال داخل ایران و چندین شرکت واسطه، نمایندگی فروش و اشخاص همکار در کشورهای امارات متحده عربی، ترکیه، بریتانیا، مالزی و قزاقستان میشود. این تصمیم، گستردهترین اقدام تحریمی واشنگتن علیه صنعت حملونقل هوایی ایران در سالهای اخیر به شمار میرود.
جزئیات فهرست تازه و شرکتهای هدف
بر اساس اطلاعیه دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا، شرکتهای هواپیمایی آتا، چابهار، فلایپرشیا، ایرانایرتور، هواپیمایی آسمان، کیشایر، هواپیمایی کارون، قشمایر، هواپیمایی ساها، هواپیمایی سپهران، تابان، وارش و هواپیمایی زاگرس از جمله شاخصترین نامهایی هستند که وارد فهرست سیاه تحریمها شدهاند. وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیه خود تأکید کرده است که این اقدام، تقریباً تمامی شرکتهای فعال باقیمانده در شبکه پروازی غیرنظامی و مسافربری ایران را که تاکنون در فهرستهای تحریمی پیشین قرار نداشتند، هدف قرار داده است.
خبرگزاریهای بینالمللی با بازتاب این گزارش اشاره کردهاند که طبق مقررات اوفک، تمامی داراییها و منافع تحت مالکیت این اشخاص و شرکتها در قلمرو قضایی ایالات متحده یا نزد اشخاص آمریکایی مسدود خواهد شد و هرگونه معامله مالی، بازرگانی و خدماتی با آنها برای شهروندان و نهادهای آمریکایی ممنوع است.
لغو مجوزهای ویژه هوانوردی
همزمان با انتشار فهرست جدید شرکتهای تحریمشده، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا اقدام به تعلیق و لغو ۳ مجوز عمومی مرتبط با هوانوردی غیرنظامی ایران کرد. به گزارش بخش نظارت بر تحریمهای واشنگتن، این مجوزها پیش از این به شرکتهای بینالمللی غیرآمریکایی اجازه میداد که خدمات ایمنی پرواز، برخی پروازهای عبوری و مجوز ورود موقت هواپیماهای تجاری ساختهشده با فناوری یا تحت مالکیت آمریکا را برای استفاده در خطوط بینالمللی صادر کنند.
با لغو این معافیتها، فضای فعالیت شرکتهای هوانوردی خارجی در همکاری با ناوگان هوایی ایران با محدودیتهای قانونی سختگیرانهتری روبرو خواهد شد. با این حال، وزارت خزانهداری ایالات متحده در اطلاعیه خود اعلام کرده است که درخواستهای موردی مرتبط با ایمنی ناوبری هوایی، امدادرسانی و قطعات حیاتی ایمنی پروازهای مسافربری را به شکل جداگانه و با ارزیابی پرونده به پرونده بررسی خواهد کرد.
شبکه خرید و انتقال بوئینگهای ۷۷۷
بخش دیگری از ساختار تحریمی جدید وزارت خزانهداری آمریکا بر شناسایی و مسدودسازی شبکه خرید و انتقال هواپیماهای مسافربری پهنپیکر متمرکز است. به ادعای مقامات واشنگتن، چند شبکه واسطه خارجی در انتقال دستکم ۳ فروند هواپیمای مسافربری بوئینگ ۷۷۷ بازنشسته به ناوگان ماهانایر نقش مستقیم داشتهاند. وزارت خزانهداری مسیر جابهجایی اسناد، مالکیت و انتقال مالی این هواپیماها را به چندین شرکت ثبتشده در امارات متحده عربی، عمان و ترکیه نسبت داده است.
در همین چارچوب، شرکتهای «اس سیستم» و «مس کارگو» در ترکیه، «آیکارگو» در مالزی و شرکت بازرگانی «تور اینوست» در قزاقستان نیز به فهرست تحریمها اضافه شدهاند. واشنگتن مدعی است که این شرکتها به عنوان نمایندگیهای فروش، هماهنگکننده محمولههای ترانزیتی و واسطه در فرآیند نگهداری و باربری برای ناوگانهای تحت تحریم ایران فعالیت داشتهاند.
سازوکار تحریمهای ثانویه و پیامدهای عملیاتی
کارشناسان بخش هوانوردی بینالملل در گفتگو با نشریات اقتصادی تأکید کردهاند که قرار گرفتن این شرکتها در فهرست اوفک به معنای زمینگیر شدن فوری پروازها در تمام مسیرها نیست، اما دامنه خطرات ناشی از تحریمهای ثانویه را به شکل چشمگیری افزایش میدهد. طبق قوانین ایالات متحده، بانکهای بینالمللی، بیمهگران خارجی، تأمینکنندگان سوخت و شرکتهای خدمات فرودگاهی در سایر کشورها، در صورت ارائه خدمات به شرکتهای تحریمشده، ممکن است هدف جریمههای مالی یا محرومیت از دسترسی به نظام مالی آمریکا قرار گیرند.
این تحولات میتواند انجام پروازهای خارجی ناوگانهای ایرانی، تهیه قطعات یدکی، سوختگیری در فرودگاههای مقصد و تمدید بیمهنامههای بینالمللی بدنه و مسئولیت پرواز را با چالشهای فنی و حقوقی جدیدی مواجه سازد و زنجیره تأمین خدمات پشتیبانی را در مسیرهای راهبردی پروازی پیچیدهتر کند.
مواضع دو طرف و وضعیت ادعاها
دولت ایالات متحده در بیانیه مطبوعاتی خود دلیل اعمال این تحریمهای تازه را اتهام بهرهبرداری غیرنظامی از ناوگان هوایی توسط سپاه پاسداران اعلام کرده است. واشنگتن ادعا میکند که از پروازهای تجاری برای جابهجایی تجهیزات، قطعات خاص و پرسنل به مقاصد منطقهای استفاده میشود.
تا زمان مخابره این گزارش، مقامات رسمی بخش هوانوردی ایران و مدیران شرکتهای تحریمشده واکنش تفصیلی به ادعاهای تازه وزارت خزانهداری نشان ندادهاند، هرچند موضع رسمی تهران همواره بر غیرقانونی بودن تحریمهای یکجانبه آمریکا و مغایرت آن با معاهدات بینالمللی ناوبری هوایی و تعهدات سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری تأکید داشته است. این موارد موضع رسمی و ادعای دولت آمریکا بوده و تاکنون مدارک مستقلی از سوی نهادهای قضایی بینالمللی درباره پروندههای اخیر به صورت عمومی ارائه نشده است.
