در تاریخ ۱۵ اوت ۲۰۲۶ (۲۴ مرداد ۱۴۰۵)، تازهترین بررسیهای میدانی از شبکه ترابری پایتخت عراق نشان میدهد که روند پیوستن زنان به ناوگان تاکسیرانی شهری و برنامههای مسافربری اینترنتی با شتاب بیسابقهای رو به گسترش است. این تحول پس از آن بازتاب گستردهای یافت که خبرگزاری شفقنیوز دو روز پیش، در تاریخ ۱۳ اوت ۲۰۲۶ (۲۲ مرداد ۱۴۰۵)، در یک گزارش جامع اعلام کرد شمار زنان فعال در بخش جابهجایی مسافر، سرویسهای اختصاصی و پیکهای حمل کالا در بغداد به چند صد نفر رسیده است.
بر پایه دادههای اقتصادی، افزایش نرخ بیکاری میان فارغالتحصیلان دانشگاهی، بالا رفتن سنگین هزینههای معیشتی و تلاش زنان برای دستیابی به درآمد پایدار و مستقل، از عوامل اصلی دگرگونی در ساختار سنتی اشتغال در پایتخت عراق به شمار میروند.
شیوههای گوناگون فعالیت زنان در ناوگان مسافربری بغداد
یافتههای میدانی خبرگزاری شفقنیوز نشان میدهد که اشتغال زنان در بخش حملونقل شهری در قالب چندین الگوی کاری مشخص دنبال میشود. گروه بزرگی از این رانندگان با ثبتنام در نرمافزارهای هوشمند تاکسی اینترنتی، مسافران عمومی را در نقاط مختلف کلانشهر بغداد جابهجا میکنند. در همین حال، بخش دیگری از زنان ترجیح میدهند در قالب سرویسهای ماهانه و منظم، مسئولیت رفتوآمد روزانه دانشآموزان، دانشجویان دختر و کارمندان زن را بر عهده بگیرند تا از امنیت مسیر و تضمین درآمد ماهانه خود اطمینان یابند. افزون بر این، شمار قابل توجهی از زنان با خودروهای شخصی خود به عنوان سفیران تحویل کالا با فروشگاههای آنلاین همکاری میکنند و بستههای تجاری نظیر پوشاک، لوازم آرایشی و اقلام بهداشتی را به مشتریان تحویل میدهند.
یکی از بانوان راننده تاکسی در بغداد در گفتگو با خبرنگار شفقنیوز اعلام کرد که درآمد ماهانه او از طریق جابهجایی مسافران در روزهای پرکار به حدود ۱٫۵ میلیون دینار عراق میرسد. او اظهار داشت که این درآمد توانسته است هزینههای سنگین زندگی خانوادهاش را پوشش دهد و او را از وابستگی به فرصتهای محدود استخدام دولتی یا کارهای موقت و کمدرآمد در بخش خصوصی رها سازد. البته گزارشها نشان میدهد که میزان دریافتی همه رانندگان یکسان نیست و به متغیرهایی همچون ساعتهای حضور در ترافیک، مسافتهای طیشده، بهای بنزین و هزینههای تعمیر و نگهداری خودرو وابسته است.
تأثیر برنامههای هوشمند بر ارتقای ضریب ایمنی رانندگان زن
ورود زنان به عرصه مسافرکشی و رانندگی وسایل نقلیه عمومی پدیدهای ناگهانی در عراق نیست، اما بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال ماهیت این شغل را به طور اساسی متحول کرده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده در نشریه عربویکلی، در سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸ شمسی) شرکتهایی نظیر «لیدیگو» با هدف ایجاد محیطی امن برای جابهجایی زنان و کاهش نگرانیهای امنیتی در وسایل حملونقل سنتی راهاندازی شدند. این تجربه در سالهای بعد در شهرهای دیگر عراق از جمله موصل نیز با استقبال روبهرو شد و زمینه ورود گستردهتر زنان به این حرفه را فراهم کرد.
گسترش برنامههای تلفن همراه، امنیت شغلی رانندگان زن را به شکل چشمگیری افزایش داده است. ویژگیهایی چون مشاهده مشخصات هویتی مسافر پیش از پذیرش سفر، تعیین دقیق مبدأ و مقصد، پایش برخط مسیر خودرو از طریق سامانه مکانیاب جهانی و امکان تماس سریع با بخش پشتیبانی، خطرات سنتی مسافرکشی را تا حد زیادی برطرف کرده است. در حال حاضر، سکوهای اختصاصی دیگری نظیر «لیدی تاکسی» در بغداد فعال هستند که خدمات حملونقل را منحصراً میان رانندگان زن و مسافران زن و کودکان ارائه میدهند.
چالشهای اجتماعی و محرومیت رانندگان از پوشش بیمه حمایتی
با وجود دستاوردهای اقتصادی، رانندگی تاکسی توسط زنان در معابر شهری بغداد همواره با چالشهای اجتماعی و ساختاری مواجه است. رانندگان زن در جریان کار روزانه خود گاه با آزارهای کلامی در ترافیکهای سنگین، برخوردهای منفی برخی از لایههای سنتی جامعه و درخواستهای خارج از چارچوب از سوی مسافران روبهرو میشوند. این فشارها باعث شده است که بخش عمدهای از رانندگان زن، فعالیت خود را فقط به مسافران زن یا خانوادهها محدود کنند و از کار در ساعتهای پایانی شب بپرهیزند.
نبود امنیت شغلی و محرومیت کامل از چتر بیمه تأمین اجتماعی، چالش مهم دیگری است که این صنف با آن دستوپنجه نرم میکند. از آنجا که رانندگان شاغل در نرمافزارهای مسافربری به عنوان نیروی کار مستقل شناخته میشوند، هیچگونه حقوق ثابت، بیمه خدمات درمانی، مستمری بازنشستگی یا مرخصی استعلاجی دریافت نمیکنند. همچنین تمامی هزینههای استهلاک خودرو، خرید لوازم یدکی و خسارات ناشی از حوادث رانندگی به طور مستقیم از درآمد شخصی رانندگان کسر میشود.
فعالیت رانندگان زن در اقلیم کوردستان و سایر استانها
پدیده فعالیت زنان در بخش تاکسیرانی تنها به پایتخت عراق محدود نمانده و این نوع فعالیت در اقلیم کوردستان و استانهای جنوبی و مرکزی اعراق هم دیده میشود. پایگاه خبری ۹۶۴ مدیا در ژوئن ۲۰۲۴ (خرداد ۱۴۰۳) در گزارشی از فعالیت سهام محمد خبر داد که موفق شد به عنوان نخستین زن در شهر دهوک واقع در اقلیم کردستان عراق، مجوز رسمی رانندگی تاکسی دریافت کند. وی با ارائه خدمات مسافربری اختصاصی به زنان، علاوه بر پوشش هزینههای معیشتی خانواده، سرمایه لازم برای توسعه یک کارگاه محلی پخت نان را فراهم کرد.
آمارهای رسمی بازار کار عراق نشان میدهد که ظرفیت استخدام در ادارات و نهادهای دولتی به شدت محدود شده و فهرست دانشآموختگان متقاضی کار سالها بلاتکلیف میماند. در چنین وضعیتی، انعطافپذیری ساعتهای کاری در ناوگان تاکسیرانی اینترنتی این امکان را برای زنان ایجاد کرده است که با حفظ تعادل میان مسئولیتهای خانوادگی، به چرخه تولید اقتصادی و تأمین هزینههای خانوار کمک کنند.
لزوم برنامهریزی راهبردی و ساماندهی رسمی ناوگان حملونقل
تا به امروز وزارت ترابری و اداره راهنمایی و رانندگی عراق آمار دقیقی درباره تعداد رانندگان زن در ناوگان تاکسیرانی سنتی و نرمافزارهای هوشمند منتشر نکردهاند. نبود بانک داده متمرکز و شفاف، نظارت بر شرایط کاری و پیگیریهای حقوقی و قضایی هنگام وقوع حوادث شغلی را با دشواری مواجه میسازد.
کارشناسان بخش ترابری و امور شهری تأکید دارند که پایداری این فعالیت شغلی نیازمند تدوین سازوکارهای حمایتی و تصمیمهای راهبردی است. تعیین الزام قانونی برای شرکتهای مسافربری اینترنتی جهت ایجاد پوششهای بیمهای، تعبیه کلیدهای هشدار اضطراری برای اتصال بیدرنگ به پلیس و احراز هویت دقیق مسافران و رانندگان، میتواند ضریب امنیت شغلی زنان را ارتقا داده و زمینه حضور پایدار و قانونی آنان را در عرصه اقتصادی تقویت کند.
